comintour.net
stroidom-shop.ru
obystroy.com
ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆ http://www.artsakhtert.com Mon, 18 Nov 2019 23:50:15 +0000 Joomla! - Open Source Content Management hy-am ՀԱ­ՅԸ ԵՎ ՀԱ­ՅԸ http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/2019-02-09-10-18-06/item/27814-2019-11-18-16-04-26 http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/2019-02-09-10-18-06/item/27814-2019-11-18-16-04-26 ՀԱ­ՅԸ ԵՎ ՀԱ­ՅԸ
Նո­րեկ ԳԱՍ­ՊԱ­ՐՅԱՆ

Երբ գրող, սա­սուն­ցի Իս­րա­յե­լյան Վրե­ժը և գիտ­նա­կան Ներ­սի­սյան Ալֆ­րե­դը՝ Ա­ֆոն, ե­կան Ար­ցախ, 1986 թվա­կանն էր, և մենք ի­րար չէինք ճա­նա­չում։ Հան­դի­պե­ցինք ու…էլ չկա­րո­ղա­ցանք բա­ժան­վել։ Պարզ­վեց, որ Սա­սու­նը ա­մենևին էլ հե­ռու չէ, որ Սա­սու­նը Ար­ցա­խին կպած է, ա­վե­լին՝ Սա­սուն տա­նող ճա­նա­պար­հը հենց Ար­ցա­խով էլ անց­նում է, ու­զում եմ ա­սել, Սա­սուն, Մուշ, Վան, Ղարս գնա­ցող­նե­րը մինչև չհաս­նեն Ար­ցախ, Էրգ­րի ճա­նա­պար­հը չեն գտ­նի։ 92-ին, խրա­մա­տում, իմ ըն­կեր, մշե­ցի Ման­վելն էր նույն բա­նը ա­սում, Ան­դոն էլ…Մու­րա­դը…Ռո­մի­կը…Ար­տա­շը…Եվ ես չէի կաս­կա­ծում, որ տղեր­քը ե­կել են էր­գիր գնա­լու…
Եվ երբ մի քա­նի գյուղ ու բնա­կա­վայր ա­զա­տագ­րած Ա­ֆոն գնաց ու մեծ տուն շի­նեց հա­րա­զատ Լեռ­նա­րոտ գյու­ղում, ծե­րու­նա­զարդ հայ­րը լա­ցա­կու­մած ա­սաց.
-Լաո, դու սպա­նե­ցիր Գլե­գու­զան վե­րա­դառ­նա­լու իմ վեր­ջին հույ­սը…
Ի՞նչ ա­ներ Ա­ֆոն, չշի­նե՞ր այդ տու­նը։ Գու­ցե ճիշ­տը հա՞յրն էր։ Ի՛նչ ի­մա­նաս։ Չնա­յած ե­թե ու­զում եք իմ կար­ծիքն ի­մա­նալ, եր­կուսն էլ ի­մաս­տուն էին, եր­կուսն էլ տա­ռա­պյալ, եր­կուսն էլ վե­րա­դառ­նա­լու պատ­րաստ…
Վա­հեն Ֆրան­սիա­յից ե­կավ։ Իր ա­սե­լով` մի քա­նի օ­րով։ Ե­կավ ու չէր կա­րո­ղա­նում գնալ։ Օ­րե­րը մթ­նում, անց էին կե­նում, Վա­հեն չէր վե­րա­դառ­նում։ Ա­սում էր, ե­թե չգա­յի Ար­ցախ, Հա­յաս­տա­նը չէի ճա­նա­չի։ Իսկ Զե­փյու­ռը փոք­րիկ­նե­րի վերց­րած Ար­գեն­տի­նա­յից հա­սավ Շու­շի, ե­կավ, մտավ Ղա­զան­չե­ցոց ս. Ա­մե­նափր­կիչ ե­կե­ղե­ցի ու մտմ­տաց՝ զա­վակ­նե­րիս բե­րել եմ մկր­տե­լու… է­լի մի քա­նի օ­րով էր ե­կել, բայց…
Զա­քար Քե­շի­շյանն էլ էր այդ­պես։ 92-ին էր։ Ե­կավ ու…տղա ես Զա­քա­րին հարց­րու՝ ին­չու՞ ես ե­կել։ Ա­ռա­ջի­նը՝ չէր հա­մար­ձակ­վի, երկ­րորդն էլ՝ ի­մաստ չու­նի։ Ու­զում եմ ա­սել, մինչև հի­մա գա­լիս է։ Ու­շա­ցավ, նե­րող չի լի­նի։ Ա­մուս­նա­ցավ ու կնոջ՝ Կա­մի­լա­յի հետ է գա­լիս, հե­տո էլ ծն­վեց Վա­հագն զա­վա­կը, և գա­լը դար­ձավ ըն­տա­նյոք հան­դերձ։
Ես։ Ա­ռա­ջին ան­գամ Երևա­նը տե­սա տաս­նե­րորդն ա­վար­տե­լուց հե­տո։ Հե­քիաթ էր, գու­նա­վոր, մի տե­սակ ինձ­նից դուրս, ինձ­նից, կար­ծես, նույ­նիսկ հե­ռու։ Ան­ծա­նոթ էին փո­ղոց­նե­րը, հրա­պա­րակ­նե­րը, մար­դիկ, բայց` ամ­բող­ջու­թյամբ ի­մը, մտե­րիմ, հա­րա­զատ։ Եվ այն­քա՛ն մեծ էր քա­ղա­քը, այն­քա՛ն մո­լո­րեց­նող, այն­քա՛ն ա­նի­րա­կան…ո՞վ էի ես, ի՞նչ կապ ու­նեի այդ լայն-լայն մայ­թե­րով քայ­լող­նե­րի, կան­գառ­նե­րում կանգ­նած­նե­րի հետ։
Տա­րօ­րի­նակ բան է, աշ­խար­հում 78 տա­րի ապ­րած պապս եր­բեք չի ե­ղել այդ քա­ղա­քում, այն տե­սել է միայն նկար­նե­րում, մեկ-մեկ էլ` հե­ռուս­տաէկ­րա­նին, բայց, չգի­տես ին­չու, հա­ճախ էր տա­տիս պատ­մում այն օ­րե­րին մեզ հա­մար դեռևս հե­ռու՜, ա­ռեղծ­վա­ծա­յին քա­ղա­քի մա­սին.
-Ա­նա­հիտ, գու­դում­չըս է՛, հինչ քա­ղա­քա մեր Երևա­նը…
Եվ այն­քա~ն հպար­տու­թյուն կար պա­պիս խոս­քում, այն­քա~ն ար­ժա­նա­պատ­վու­թյուն ու բերկ­րանք, որ ես ա­մենևին էլ չէի կաս­կա­ծում, որ նա ա­մե­նա­քի­չը մի հա­զար ան­գամ ե­ղել է գույ­նզ­գույն ու պոե­տիկ այդ քա­ղա­քում, և ինքն էլ է այն­տեղ պատ շա­րել, փո­ղոց ու ու հրա­պա­րակ կա­ռու­ցել։ Պարզ երևում էր, որ պա­պիս Հա­յաս­տա­նը հենց Երևա­նից էլ սկիզբ էր առ­նում, որ պա­պիս Հա­յաս­տա­նի մեջ Սա­սունն էլ է, Մուշն էլ, Վա­նը, Էրզ­րու­մը, իմ ըն­կեր Ա­ֆո­յի Գլե­գու­զանն ու Վրե­ժի Շուշ­նա­մեր­կը …Ինչ կար սո­վետ­նե­րի գծած սահ­մա­նից այն կողմ…
Բաղ­րա­մյան­ցի-մշե­ցի Ման­վե­լի Հա­յաս­տանն էլ էր նույ­նը, Պետ­րոս Ղևոն­դյա­նինն էլ, թա­լին­ցի Անդ­րա­նի­կինն էլ, Ա­ֆո­յինն էլ, Վրե­ժի­նը, Մու­րա­դի­նը… նաև` ի­մը… և հենց այդ Հա­յաս­տանն է մեր ի­րա­վուն­քը, մեր ա­զա­տու­թյու­նը, մեր ար­ժա­նա­պատ­վու­թյու­նը… Մաս­նա­տե­ցիր այդ Հա­յաս­տա­նը, ո­չինչ չես ու­նե­նա, ո­րով­հետև իմ ու քո Հա­յաս­տան չի լի­նում, հին ու նոր Հա­յաս­տան չի լի­նում, լի­նում է Մե­կը և Մե­րը։

Հայրս էլ քա­ռա­սուն տա­րե­կա­նում տե­սավ Երևա­նը։ Եր­կու օր մնաց այն­տեղ, բայց մի քա­նի տա­րի շա­րու­նակ պատ­մում էր։ Ա­մե­նա­հե­տաքր­քի­րը, սա­կայն, վե­րա­դառ­նա­լուց ան­մի­ջա­պես հե­տո ա­սածն էր մորս.
-Ռազ­միկ, գյու­դում­չըս, է՛, հինչ քա­ղա­քա մեր Երևա­նը…
Պա­պիս նման ա­սաց, նույն բա­ռե­րով։ Հպար­տու­թյունն էլ էր նույ­նը, բերկ­րանքն էլ։ Ես, ի­հար­կե, չէի հաս­կա­նում, որ հայրս վեր­ջա­պես գտել էր Հա­յաս­տա­նը, որ հորս Հա­յաս­տա­նը մե­ծա­ցել-մե­ծա­ցե՛լ, դար­ձել էր ծո­վեր ու­նե­ցող Հա­յաս­տան, բայց տես­նում էի, որ փոխ­վել էր նույ­նիսկ հորս քայլ­ված­քը։ Ու­զում եմ ա­սել, հայրս մինչև Երևան գնալն ու­րիշ էր, Երևա­նից հե­տո՝ լրիվ ու­րիշ, մինչև Երևան գնալն ու­նե­ցած Հա­յաս­տա­նը պռատ էր, ան­շո­շա­փե­լի, մի տե­սակ՝ ան­հաս­կա­նա­լի։
Իսկ դր­սե­րում ծն­ված, աշ­խար­հի մի քա­նի երկ­րում ապ­րած Ա­րա­բյան Վի­գենն էլ իր ամ­բող­ջա­կան Հա­յաս­տա­նը չէր գտ­նի, ե­թե չգար Ար­ցախ, ե­կավ կանգ­նեց Ծար գյու­ղի կի­սա­վեր ե­կե­ղե­ցու ա­ռաջ ու զար­մա­ցած ա­սաց.
-Ի՞նչ է այս երկ­րի ա­նու­նը, ե­թե Հա­յաս­տան չէ…
Եվ Վի­գենն ինձ հա­մար դր­սե­րից ե­կած չէր, սփյուռ­քա­հայ չէր, Վի­գենն ինձ հա­մար հայ էր, ում բախտ է վի­ճակ­վել գտ­նել կորց­րա­ծը, շո­շա­փել լսա­ծը, տես­նել չերևա­ցո­ղը… Եվ Վի­գե­նը մնաց Հա­յաս­տա­նում, Վի­գե­նը չվե­րա­դար­ձավ իր ապ­րած եր­կր­ներ։ Իսկ երբ մի ան­գամ, հենց այն­պես, հարց­րի` չի՞ կա­րո­տում եր­կի­րը, որ­տեղ մի ժա­մա­նակ ապ­րել է, պա­տաս­խա­նեց.
-Կա­րո­տեմ ին­չի՞ն…
Պետք լի­նի` օ­րը հա­զար ան­գամ եմ ա­սե­լու.
Ես հայ եմ։ Պապս Ա­շոտն է, հորս պա­պը՝ Մար­տի­րո­սը, Ա­շոտ պա­պիս պա­պը՝ Ա­ռա­քե­լը…հե­տո՝ Հա­րու­թյու­նը, հե­տո նո­րից Մար­տի­րո­սը, է­լի Ա­ռա­քե­լը…
Եվ նույն փի­լի­սո­փա­յու­թյու­նը՝ հին ու նոր Հա­յաս­տան չի լի­նում, լի­նում է Մե­կը և Մե­րը, Մե­րը և Մե­կը…
Ես ա­սեմ, դուք մի ըն­դու­նեք, դուք հա­կա­ռա­կը հա­մո­զեք, ես հին Հա­յաս­տան չու­նեմ, իմ Հա­յաս­տա­նը միշտ էլ նոր է, գի­տե՞ք ին­չու, ո­րով­հետև ես ա­մեն օր, ա­նընդ­հատ գտ­նում եմ այդ Հա­յաս­տա­նը, այդ Հա­յաս­տա­նի մի բե­կո­րը, մի ծվե­նը, մի աս­քը… թե­պետ մեկ-մեկ մո­լոր­վում եմ, չեմ հաս­կա­նում` Հա­յաս­տանն ա­վե­լի շատ ան­ցյա­լի՞ս մեջ է, թե` ներ­կա­յիս, ներ­կա­յի՞ս մեջ է, թե` ա­պա­գա­յիս… և չգի­տեմ, որ Հա­յաս­տանն է ա­վե­լի ի­մը…
Մի բան էլ ա­սեմ։ 88-ը վե­րաց­րեց, ջն­ջեց մեր կի­սատ-պռա­տու­թյու­նը։ Հե­տո էլ մաքր­վե­ցինք պա­տե­րազ­մում և ամ­բող­ջա­ցանք խրա­մատ­նե­րում։ Չա­սե՞մ` ե­րա­նի այն օ­րե­րին և ե­րա­նի մեզ, որ այն­քան սի­րում էինք ի­րար, որ վա­յե­լում էինք մեր տե­սա­կի ե­զա­կիու­թյու­նը, մեր գե­նի զո­րու­թյու­նը…որ հան­դի­պել էինք մեր ար­ժա­նա­պատ­վու­թյա­նը… Եվ յու­րա­քան­չյու­րը հա­մոզ­վել էր, որ իր մե­ծու­թյունն իր մեջ ապ­րող Երկ­րի մե­ծու­թյու­նից է…
Ա­վե­լի պարզ՝ ինձ զր­կիր իմ մեջ ապ­րող Հա­յաս­տա­նից, քա­րու­քանդ կլի­նի իմ պաշտ­պա­նա­կան հա­մա­կար­գը, ես ծն­կի կգամ ինձ վրա ե­կո­ղի ա­ռաջ, ես պաշտ­պա­նե­լու բան չեմ ու­նե­նա…
Իսկ ես պա­տաս­խա­նա­տու եմ պա­պիս` եր­բեք չտե­սած, բայց միշտ ու­նե­ցած Երևա­նի հա­մար, Իս­րա­յե­լյան Վրե­ժի ու Ներ­սի­սյան Ալֆ­րե­դի, Վի­գե­նի Երևա­նի հա­մար… Եվ աշ­խար­հի յու­րա­քան­չյուր հայ էլ պա­տաս­խա­նա­տու է եր­բեմ­նի մե­լի­քա­նիստ Ծար գյու­ղի հա­մար, Գան­ձա­կի ու Շու­շիի հա­մար…Մեր ներ­սում ապ­րող ամ­բող­ջա­կան Երկ­րի հա­մար…
Հի­շում եմ Միա­ցյալ Նա­հանգ­նե­րից ե­կած հայ բա­րե­րար­նե­րից մե­կի խոս­քը.
-Մենք ե­րեկ պի­տի սկ­սեինք մեր գոր­ծը, այ­սօր ար­դեն ուշ է…
Ին­չո՞ւ թաքց­նեմ, տագ­նապ կա մեջս։ Նոր-նոր ճա­նա­պարհ ընկ­նո­ղի նման եմ։ Իմ ու­նե­ցա­ծը թո­ղած, սկ­սել եմ փնտ­րել պա­պիս չտե­սած Երևա­նը, ո­րը, թվում է, ա­մե­նա­գե­ղե­ցիկն է, ա­մե­նա­գու­նա­վորն ու տե­սա­նե­լին բո­լոր Երևան­նե­րի մեջ…

 

 

 

]]>
arturcom1@gmail.com (Super User) ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆ Mon, 18 Nov 2019 16:02:32 +0000
ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԲԱՆԱՁԵՎԸ ՆՇԱՆԱԿԱԼԻՑ ՀԱՂԹԱՆԱԿ Է, ՍԱԿԱՅՆ ՃՇՄԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՉՊԵՏՔ Է ԱՆՏԵՍՎԵՆ http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/politics/item/27758-2019-11-08-16-11-01 http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/politics/item/27758-2019-11-08-16-11-01 ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԲԱՆԱՁԵՎԸ  ՆՇԱՆԱԿԱԼԻՑ ՀԱՂԹԱՆԱԿ Է, ՍԱԿԱՅՆ ՃՇՄԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՉՊԵՏՔ Է ԱՆՏԵՍՎԵՆ
Հա­րութ ՍԱ­ՍՈՒ­ՆՅԱՆ ՙԿա­լի­ֆոռ­նիա…

 2019թ. հոկ­տեմ­բե­րի 29-ին ա­մե­րի­կա­հա­յե­րը նշա­նա­կա­լից հաղ­թա­նակ տա­րան ԱՄՆ Կոնգ­րե­սի սրահ­նե­րում։ 35 տար­վա ըն­թաց­քում ա­ռա­ջին ան­գամ ԱՄՆ Ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րի պա­լատն ըն­դու­նեց Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թյան փաս­տե­րը հաս­տա­տող թիվ 296 բա­նաձևը։

Ես օգ­տա­գոր­ծե­ցի հաս­տա­տող եզ­րույ­թը, քա­նի որ, ի տար­բե­րու­թյուն բազ­մա­թիվ հայ և ոչ հայ մեկ­նա­բան­նե­րի, ա­ռա­ջին ան­գա­մը չէր, որ Միա­ցյալ Նա­հանգ­նե­րը ճա­նա­չում էր Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թյու­նը։ Ի­րա­կա­նում, սա ա­մե­րի­կյան կա­ռա­վա­րու­թյան կող­մից հին­գե­րորդ ճա­նա­չումն էր։ Ինչ­պես նա­խորդ տա­րի­նե­րին ես ար­դեն բազ­միցս ա­սել եմ, որ Միա­ցյալ Նա­հանգ­նե­րի կա­ռա­վա­րու­թյունն ա­ռա­ջին ան­գամ Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թյու­նը ճա­նա­չել է 1951-ին, երբ պաշ­տո­նա­կան փաս­տա­թուղթ էր ու­ղար­կել Ար­դա­րա­դա­տու­թյան մի­ջազ­գա­յին դա­տա­րան (Հա­մաշ­խար­հա­յին դա­տա­րան)՝ Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թյու­նը ներ­կա­յաց­նե­լով որ­պես ցե­ղաս­պա­նու­թյան դա­սա­կան օ­րի­նակ։ ԱՄՆ Ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րի պա­լա­տը Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թյու­նը ճա­նա­չել է 1975 և 1984 թվա­կան­նե­րին ըն­դուն­ված եր­կու բա­նաձևե­րով, իսկ նա­խա­գահ Ռո­նալդ Ռեյ­գա­նը նա­խա­գա­հա­կան հռ­չա­կա­գիր է հրա­պա­րա­կել 1981թ. ապ­րի­լի 22-ին՝ վկա­յա­կո­չե­լով Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թյու­նը։
Տար­բեր մեկ­նա­բան­նե­րի կող­մից ար­ված սխալ մեկ­նա­բա­նու­թյուն­նե­րի թվում էին այն­պի­սի հայ­տա­րա­րու­թյուն­ներ, ինչ­պի­սիք էին.
1. ՙ2019թ. հոկ­տեմ­բե­րի 29-ին Ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րի պա­լա­տի կող­մից Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թյան ճա­նա­չումն ա­ռա­ջին ան­գամն էր հա­րյուր տա­րում, երբ Միա­ցյալ Նա­հանգ­նե­րը ճա­նա­չեց Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թյու­նը՚։ Այդ­պես չէ... Ի­րա­կա­նում, թիվ 296 բա­նաձևի տեքստն ինք­նին թվար­կում է Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թյան մա­սին ԱՄՆ-ի կող­մից բո­լոր նա­խորդ ճա­նա­չում­նե­րը և այն նկա­րագ­րում է որ­պես հաս­տա­տում, այլ ոչ թե ճա­նա­չում։
2. ՙԹիվ 296 բա­նաձևը սահ­մա­նում է ԱՄՆ կա­ռա­վա­րու­թյան կող­մից Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թյան ճա­նաչ­ման քա­ղա­քա­կա­նու­թյու­նը՚։ Նման բան չի ար­վել։ Այս բա­նաձևը, դրան նա­խոր­դած մյուս­նե­րի նման ոչ պար­տա­դիր բա­նաձև է, որն ար­տա­հայ­տում է պար­զա­պես Կոնգ­րե­սի կամ­քը։ Դա օ­րենք չէ և ի­րա­վա­կան հետևանք­ներ չու­նի։
3. ՙԹիվ 296 բա­նաձևը Թրամ­փին պար­տա­վո­րեց­նում է օգ­տա­գոր­ծել ցե­ղաս­պա­նու­թյուն եզ­րույթն իր հա­ջորդ ապ­րիլք­սան­չոր­սյան ու­ղեր­ձում՚։ Նա­խա­գա­հը, ցան­կու­թյան դեպ­քում, կա­րող է օգ­տա­գոր­ծել այլ մեղ­մա­սա­ցու­թյուն­ներ՝ Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թյու­նը նկա­րագ­րե­լու հա­մար, ինչ­պես ինքն ու ԱՄՆ այլ նա­խա­գահ­ներ ա­րել են նա­խա­գահ Ռեյ­գա­նից հե­տո։
4. ՙԹիվ 296 բա­նաձևը հա­յե­րին թույլ կտա դա­տա­կան հայ­ցեր ներ­կա­յաց­նել ԱՄՆ-ի դա­տա­րան­նե­րում Թուր­քիա­յի դեմ՝ պա­հան­ջե­լով վե­րա­կանգ­նել Ցե­ղաս­պա­նու­թյան ըն­թաց­քում կրած վնաս­նե­րը՚։ Սա ճիշտ չէ։ Ինչ­պես վե­րը նշ­վեց, Կոնգ­րե­սի եր­կու նմա­նա­տիպ բա­նաձևեր ըն­դուն­վել են 1975 և 1984 թվա­կան­նե­րին, ո­րոնք չեն օգ­նել հա­յե­րին ԱՄՆ դա­տա­րան­նե­րում որևէ դա­տա­կան գործ շա­հել Թուր­քիա­յի դեմ։
5. ՙԹիվ 296 բա­նաձևի ըն­դու­նու­մից հե­տո, ե­թե ԱՄՆ Սե­նատն ըն­դու­նի իր հա­մա­պա­տաս­խան բա­նաձևը (Սե­նա­տի թիվ 150 բա­նաձև), և նա­խա­գահ Թրամ­փը ստո­րագ­րի այն, այն ժա­մա­նակ այդ բա­նաձևը կս­տա­նա օ­րեն­քի ուժ՚։ Սա ճիշտ չէ, քա­նի որ ինչ­պես Ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րի պա­լա­տի և այն­պես էլ Սե­նա­տի տար­բե­րակ­նե­րը ՙա­ռան­ձին՚ բա­նաձևեր են։ Ե­թե Սե­նա­տի տար­բե­րա­կը նույն­պես ըն­դուն­վի, ա­պա բա­նաձևը չի փո­խանց­վի նա­խա­գա­հին ստո­րագր­ման հա­մար, քա­նի որ Պա­լա­տի և Սե­նա­տի տար­բե­րակ­նե­րը չեն ներ­կա­յաց­վել որ­պես ՙՀա­մա­տեղ բա­նաձև՚։
Այ­նուա­մե­նայ­նիվ, վե­րոն­շյալ պար­զա­բա­նում­նե­րից և ոչ մե­կը չի ար­վում 2019թ. հոկ­տեմ­բե­րի 29-ին ըն­դուն­ված թիվ 296 բա­նաձևն ար­ժեզր­կե­լու հա­մար։ Ստորև ներ­կա­յաց­ված են այն պատ­ճառ­նե­րը, թե ին­չու է այս բա­նաձևը նշա­նա­կա­լից հաղ­թա­նակ Հայ Դա­տի հա­մար.

1. 35 տա­րի շա­րու­նակ Ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րի պա­լա­տում Ցե­ղաս­պա­նու­թյան բա­նաձևի ըն­դուն­ման փորձ կա­տա­րե­լուց հե­տո, ա­մե­րի­կա­հայ հա­մայն­քի հա­մար սա նշա­նա­կա­լից ձեռք­բե­րում է՝ վեր­ջա­պես կա­րո­ղա­նալ նման հաղ­թա­նակ նշել։ Հնա­րա­վոր չէ շա­րու­նակ պա­հան­ջել, որ հայ հան­րու­թյու­նը տաս­նա­մյակ­ներ շա­րու­նակ ա­ջակ­ցի մի գոր­ծի՝ ա­ռանց ժա­մա­նակ առ ժա­մա­նակ ո­րո­շա­կի ար­դյուն­քի հաս­նե­լու։ Այս հաղ­թա­նա­կը կաշ­խու­ժաց­նի ա­մե­րի­կա­հա­յե­րին՝ շա­րու­նա­կե­լու ի­րենց նվիր­վա­ծու­թյու­նը Հայ Դա­տին և ա­վե­լի շատ աշ­խա­տել ա­վե­լի մեծ նվա­ճում­նե­րի հաս­նե­լու հա­մար։
2. Թեև 296 բա­նաձևի ըն­դու­նու­մը չի պար­տադ­րում Միա­ցյալ Նա­հանգ­նե­րի նա­խա­գա­հին, սա­կայն մե­ծաց­նում է ճն­շու­մը նրա վրա, որ­պես­զի պատ­շաճ ձևով ճա­նա­չի Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թյու­նը ապ­րիլք­սան­չոր­սյան իր հայ­տա­րա­րու­թյան մեջ։
3. Թիվ 296 բա­նաձևը նաև դժ­վա­րաց­նում է Թուր­քիա­յի կա­ռա­վա­րու­թյան վի­ճա­կը՝ շա­րու­նա­կե­լու Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թյան ժխ­տու­մը։
4. Տա­րօ­րի­նա­կո­րեն, թիվ 296 բա­նաձևի ըն­դուն­մա­նը Թուր­քիա­յի ղե­կա­վար­նե­րի կոշտ ար­ձա­գանք­նե­րը նպաս­տե­ցին թուրք ժո­ղովր­դին և ամ­բողջ աշ­խար­հին Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թյան մա­սին հի­շեց­մա­նը։
5. Թիվ 296 բա­նաձևի ըն­դուն­ման վե­րա­բե­րյալ հա­զա­րա­վոր հոդ­ված­ներ, հե­ռուս­տա­տե­սա­յին հա­ղոր­դում­ներ և սո­ցիա­լա­կան ցան­ցե­րի գրա­ռում­ներ օգ­նե­ցին ա­վե­լի հան­րայ­նաց­նել Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թյունն ամ­բողջ աշ­խար­հում։ Ցե­ղաս­պա­նու­թյու­նից հե­տո ա­վե­լի քան 100 տա­րի անց, ար­դա­րու­թյան հա­մար ճի­չը դեռևս հն­չում է հա­յե­րի և նրանց ա­ջա­կից­նե­րի ակ­տի­վու­թյան շնոր­հիվ։
6. Թիվ 296 բա­նաձևի ըն­դու­նու­մը ևս մեկ քայլ է Թուր­քիա­յի և հա­մաշ­խար­հա­յին հան­րու­թյան վրա հա­յե­րի կող­մից ճն­շում գոր­ծադ­րե­լու պայ­քա­րում՝ հե­տա­գա քայ­լեր ձեռ­նար­կե­լու Ցե­ղաս­պա­նու­թյան հետևան­քով պատ­ճառ­ված վնա­սը հա­տու­ցե­լու հա­մար՝ չնա­յած ա­վե­լի քան մեկ­դա­րյա ու­շաց­մա­նը...
7. Բա­ցի պատ­մա­կան ի­րա­դար­ձու­թյան տա­րեգ­րու­թյան ուղ­ղու­մից, Ցե­ղաս­պա­նու­թյան բա­նաձևի ըն­դուն­մանն ուղղ­ված ջան­քե­րը քա­ղա­քա­կան պայ­քար են ա­մե­րի­կա­հայ հա­մայն­քի և Թուր­քիա­յի կա­ռա­վա­րու­թյան ու նրա վճա­րո­վի լոբ­բիստ­նե­րի միջև, թե որ կողմն ա­վե­լի մեծ քա­ղա­քա­կան ազ­դե­ցու­թյուն ու­նի Վա­շինգ­տո­նում։ Ճն­շող մե­ծա­մաս­նու­թյան հաղ­թա­նա­կը (405 ձայն ընդ­դեմ 11-ի) Թուր­քիա­յի ջախ­ջա­խիչ պար­տու­թյան և հա­յե­րի լիար­ժեք հաղ­թա­նա­կի ակն­հայտ մատ­նա­նիշ է։
8. Տա­րի­ներ շա­րու­նակ Թուր­քիա­յի կա­ռա­վա­րու­թյու­նը տաս­նյակ մի­լիո­նա­վոր դո­լար­ներ է վատ­նել՝ վար­ձե­լով ա­մե­րի­կյան բարձ­րա­կարգ լոբ­բիս­տա­կան ըն­կե­րու­թյուն­ներ՝ ԱՄՆ Կոնգ­րե­սի կող­մից Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թյան բա­նաձևե­րի հաս­տա­տու­մը խա­փա­նե­լու ձա­խող­ված փոր­ձե­րի հա­մար։ Անհ­նա­րին է խե­ղա­թյու­րել ցե­ղաս­պա­նու­թյու­նը որ­պես մարդ­կա­յին ա­րարք, ան­կախ նրա­նից, թե քա­նի մի­լիարդ դո­լար է ծախ­սում Թուր­քիան լոբ­բիստ­նե­րի վրա։
9. Թուր­քիա­յի պար­տու­թյու­նը նաև ու­ղերձ է թուր­քա­կան հա­սա­րա­կու­թյա­նը, որ ի­րենց վճա­րած հար­կե­րը մսխ­վում են ի­րենց կա­ռա­վա­րու­թյան կող­մից`ան­հեր­քե­լին ժխ­տե­լու հա­մար։
10. Ո­մանք թիվ 296 բա­նաձևի ըն­դու­նու­մը պատ­ճա­ռա­բա­նում էին նրա­նով, որ Կոնգ­րեսն օգտ­վել է Թուր­քիա­յի և Միա­ցյալ Նա­հանգ­նե­րի միջև լար­ված հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րից։ Չնա­յած դա ճիշտ է, բայց կան մի քա­նի հա­կա­փաս­տարկ­ներ.
ա) Կոնգ­րե­սը քա­ղա­քա­կան մար­մին է. հետևա­բար, նրա բո­լոր քն­նար­կում­ներն ու ո­րո­շում­նե­րը քա­ղա­քա­կան բնույթ են կրում.
բ) Ե­թե չլի­նեին ա­մե­րի­կա­հայ կազ­մա­կեր­պու­թյուն­նե­րի և ա­մե­րի­կա­հայ հա­մայն­քի ե­ռան­դուն ջան­քե­րը, ե­րաշ­խիք չկար, որ այդ բա­նաձևը հայ­տն­վեր Ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րի պա­լա­տի օ­րա­կար­գում։ Քա­նի որ ԱՄՆ-ի Կոնգ­րե­սը դժ­գոհ էր Թուր­քիա­յի կող­մից Հյու­սի­սա­յին Սի­րիա ներ­խու­ժու­մից, Ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րի պա­լա­տը կգո­հա­նար 2019թ. հոկ­տեմ­բե­րի 29-ին Թուր­քիա­յի դեմ պատ­ժա­մի­ջոց­ներ կի­րա­ռող բա­նաձև ըն­դու­նե­լով՝ քր­դե­րի դեմ իր բար­բա­րո­սա­կան հար­ձա­կում­նե­րի հա­մար։ Սա­կայն հայ­կա­կան ակ­տի­վու­թյան պատ­ճա­ռով Ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րի պա­լա­տը նույն օրն ըն­դու­նեց նաև Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թյան մա­սին բա­նաձևը։
գ) Մենք չենք կա­րող այն­քան միա­միտ լի­նել ակն­կա­լե­լու, որ որևէ կա­ռա­վա­րու­թյուն կպաշտ­պա­նի Հայ Դա­տը, ե­թե դա ա­նե­լով կհա­կա­սի իր շա­հե­րին։ Միան­գա­մայն տրա­մա­բա­նա­կան է, որ Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թյան դա­տա­պար­տու­մը հա­մընկ­նում էր Թուր­քիա­յի նկատ­մամբ այլ պատ­ճառ­նե­րով Կոնգ­րե­սի զայ­րու­թի հետ։ Փաս­տո­րեն, որ­քան շատ հա­յե­րը կա­րո­ղա­նան գտ­նել ի­րենց շա­հերն այլ եր­կր­նե­րի շա­հե­րի հետ հա­մա­պա­տաս­խա­նե­լու պատ­ճառ­ներ, այն­քան ա­վե­լի հա­ջո­ղակ կլի­նեն Հայ Դա­տի հե­տապ­նդ­ման հար­ցում։
Որ­պես հա­ջորդ քայլ, ես հույս ու­նեմ, որ ԱՄՆ Սե­նա­տը կըն­դու­նի Սե­նա­տի թիվ 150 բա­նաձևը։ Սա կարևոր է, քա­նի որ ԱՄՆ Սե­նա­տը եր­բեք չի ըն­դու­նել Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թյու­նը ճա­նա­չող բա­նաձև։ Եվ մի­գու­ցե հա­ջորդ տա­րի Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թյան բա­նաձևը կա­րող է վե­րա­նայ­վել, բայց այս ան­գամ որ­պես ՙՀա­մա­տեղ բա­նաձև՚, ին­չը կն­շա­նա­կի, որ ե­թե Կոնգ­րե­սի պա­լատ­նե­րը բա­նաձևն ըն­դու­նեն, իսկ Նա­խա­գա­հը ստո­րագ­րի այն, ա­պա Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թյան բա­նաձևը կդառ­նա ԱՄՆ օ­րենք, և ոչ թե պար­զա­պես ՙոչ պար­տա­դիր՚ բա­նաձև։ Սա Ա­մե­րի­կա­յի ա­պա­գա բո­լոր նա­խա­գահ­նե­րին պար­տա­վո­րեց­նե­լու է օգ­տա­գոր­ծել Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թյուն եզ­րույթն ի­րենց ապ­րիլք­սան­չոր­սյան ու­ղերձ­նե­րում կամ որևէ այլ ա­ռի­թով։

 

 

 

 

]]>
arturcom1@gmail.com (Super User) Քաղաքական Fri, 08 Nov 2019 16:08:09 +0000
ԼԱ­ԲԻ­ՐԻՆ­ԹՈՍ http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/2019-02-09-10-18-06/item/27693-2019-10-28-16-26-32 http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/2019-02-09-10-18-06/item/27693-2019-10-28-16-26-32 ԼԱ­ԲԻ­ՐԻՆ­ԹՈՍ
Նո­րեկ ԳԱՍ­ՊԱ­ՐՅԱՆ

Երևի այն­քան էլ լավ բան չեմ ա­սե­լու, ա­վե­լի ճիշտ` ա­սածս բո­լո­րին չէ, որ հա­ճե­լի է լի­նե­լու։ Բայց չա­սելն էլ ազ­նիվ չէր լի­նի։ Վեր­ջին հաշ­վով, այս­տեղ օ­տար մարդ չկա, մենք ա­սում ենք, մենք` լսում։ Ու­րի­շի հետ էլ, ընդ­հան­րա­պես, գործ չու­նենք։ Ա­վե­լի պարզ. էս՝ մենք, էս էլ՝ մենք։ Եր­կի­րը՝ մե­կը, քա­ղա­քը՝ մե­կը, լե­զուն՝ մե­կը։ Թշ­նա­մին էլ՝ նույ­նը։ Ես էլ, այս­պես մի քիչ երբ ծան­րու­թեթև եմ ա­նում տե­սածս ու լսածս, մտա­ծում եմ, որ զուրկ չեմ կար­ծիք հայտ­նե­լու, ար­տա­հայտ­վե­լու ի­րա­վուն­քից։ Չէ, ոչ մի տա­րօ­րի­նակ բան չկա իմ այս վե­րա­բեր­մուն­քի մեջ, կա­րե­լի է ո­չինչ էլ չա­սել, ուղ­ղա­կի ընտ­րել կող­քից նա­յո­ղի դերն ու դրա­նով էլ սե­փա­կան ա­ռա­քե­լու­թյու­նը հա­մա­րել ա­վարտ­ված։ Հաշտ, հան­գիստ, խա­ղաղ, ինչ­պես ըն­դուն­ված է ա­սել նման դեպ­քե­րում՝ ա­ռանց ա­վե­լորդ գլ­խա­ցա­վան­քի ու ցն­ցում­նե­րի։ Ինչ խոսք, ե­թե այս օ­րե­րին մեր երկ­րում տե­ղի ու­նե­ցող ի­րա­դարձու­թյուն­նե­րը տե­ղի ու­նե­նա­յին, ա­սենք, Միա­ցյալ Նա­հանգ­նե­րում, և ե­թե ես էլ իմ այս հայ տե­ղով լի­նեի այդ Միա­ցյալ Նա­հանգ­նե­րի քա­ղա­քա­ցի, ձեն չէի հա­նի, ու­շադ­րու­թյուն էլ չէի դարձնի: Եվ, կար­ծում եմ, պատ­կե­րաց­նում եք ին­չու: Չնա­յած, այն­տեղ նման բան տե­ղի չէր ու­նե­նա: Կոնկ­րետ ես դրա­նում հա­մոզ­ված եմ և մի գրամ ան­գամ չեմ կաս­կա­ծում: Ո­րով­հետև, գի­տեք, այն­տեղ լուրջ մար­դիկ են ապ­րում ու լուրջ գա­ղա­փար­նե­րով են պա­հում ի­րենց ու­նե­ցա­ծը:

Ի՞նչ եմ ու­զում ա­սել: Տա­րօ­րի­նակ ու զար­մա­նա­լի ո­չինչ: Ուղ­ղա­կի մտա­ծում եմ, որ մենք և այս­քան կու­սակ­ցու­թյուն­նե­րը ան­հա­մա­տե­ղե­լի ենք, մի ափ երկ­րում չենք տե­ղա­վոր­վում, ի­րար խան­գա­րում ենք: Չեմ ժխ­տում, երկ­րում կու­սակ­ցու­թյուն­ներ կա­րող են լի­նել, կգտն­վեն մար­դիկ, ով­քեր, օ­րի­նակ, կփոր­ձեն հա­մո­զել, որ դրանց ներ­կա­յու­թյու­նը նույ­նիսկ պար­տա­դիր էլ է: Է­լի դեմ չեմ: Ես դեմ եմ այս ՙա­ռա­տու­թյա­նը՚, այս ան­հաս­կա­նա­լի խայ­տաբ­ղե­տու­թյա­նը, այս ի­րա­րա­մերժ քա­ղա­քա­կա­նու­թյա­նը: Մեկն ա­ռաջ­նորդ ու­նի, չու­նի հա­մո­զիչ ծրա­գիր ու գա­ղա­փար, մյուսն ու­նի ծրա­գիր ու գա­ղա­փար, չու­նի ա­ռաջ­նորդ, մեկ ու­րիշն էլ ոչ մեկն ու­նի, ոչ էլ` մյու­սը: Եվ ա­մենևին էլ զար­մա­նա­լի չէ, երբ մի կու­սակ­ցու­թյան պատ­կա­նո­ղը ա­միս­ներ, լա­վա­գույն դեպ­քում` մեկ-եր­կու տա­րի անց հայ­տն­վում է մի ու­րիշ կու­սակ­ցու­թյան շար­քե­րում, այն­տե­ղից էլ` մեկ ու­րիշ… մարդ է, խղ­ճի ու մտ­քի ա­զա­տու­թյուն է… Ճամ­փոր­դու­թյունն էլ` ձրի… գայ­թակ­ղու­թյա­նը դի­մա­նա­լը` անհ­նա­րին:
Չէ, բան չու­նեմ ա­սե­լու, օ­րեն­քը չի խան­գա­րում: Ով մտ­քին մի քիչ դնի, կա­րող է ստեղ­ծել իր կու­սակ­ցու­թյու­նը, ինչ­պես, ա­սենք, տուն շի­նելն է, ծառ տն­կե­լը, տա­րածք­ներ սե­փա­կա­նաշ­նոր­հե­լը, բնա­կա­նա­բար, միայն ու միայն օ­րեն­քի շր­ջա­նակ­նե­րում: Դրա­նից հե­տո էլ` Ազ­գա­յին ժո­ղով տա­նող ճա­նա­պար­հը: Իսկ ո՞վ է խան­գա­րում ըն­տր­վել մի ամ­բողջ երկ­րի նա­խա­գահ… ու ա­ռաջ­նոր­դել հա­րա­զատ ժո­ղովր­դին… կար­ծում եմ, այն­քան էլ վատ չէ: Վեր­ջա­պես` ու­՞մից ենք պա­կաս, ե­թե մի եր­կու­սից վատ ենք, հաս­տատ մի հա­րյու­րից էլ լավ ենք:
Ուղ­ղա­կի ես այդ` ա­մեն օր ստեղծ­վող կու­սակ­ցու­թյուն­նե­րի ա­նուն­նե­րը չեմ կա­րո­ղա­նում հի­շել, և դա, չեմ կար­ծում, որ տա­րի­քից է: Էդ կու­սակ­ցու­թյուն­նե­րի ոչ շար­քա­յին ան­դամ­նե­րին էլ չեմ տե­ղը բե­րում, չեմ ու­զում ա­սել` ա­ռաջ­նորդ­նե­րին: Ոչ էլ ծրագ­րե­րից եմ ինչ-որ բան հաս­կա­նում: Բայց բո­լորն էլ ու­նեն ընդ­գծ­ված մի նպա­տակ` փո­խել ա­մեն ինչ: Եվ ըստ այդ ծրագ­րե­րի ու կու­սակ­ցու­թյունն ի­րենց ետևից տա­նող­նե­րի հայ­տա­րա­րու­թյուն­նե­րի` մենք շատ կարճ ժա­մա­նա­կաըն­թաց­քում մեր ժո­ղովր­դա­վա­րու­թյամբ ու հզո­րու­թյամբ անց­նե­լու ենք աշ­խար­հի բո­լոր զար­գա­ցած եր­կր­նե­րին, ա­վե­լի ճիշտ կլի­ներ ա­սել` ա­մե­նա­զար­գա­ցած­նե­րին, օ­րի­նակ` Միա­ցյալ Նա­հանգ­նե­րին, բրի­տա­նա­ցի­նե­րին, շվեդ­նե­րին: Ու­զում եմ ա­սել, եվ­րո­պա­կան ինչ եր­կիր կա, մի քա­նի տա­րի անց մեզ մոտ պար­զա­պես չի երևա­լու: Հնա­րա­վոր է նույ­նիսկ հա­տուկ հանձ­նախմ­բեր ու պատ­վի­րա­կու­թյուն­ներ ու­ղար­կեն մեզ մոտ` ու­սում­նա­սի­րե­լու նման ա­ռա­ջըն­թա­ցի ու թռիչ­քի ա­ռեղծ­վա­ծը…

Հա­զար ան­գամ եմ ա­սել, խո­սե­լով բան չի փոխ­վում և, խնդ­րեմ, մար­դիկ գործ են ա­նում, դեմն առ­նել հնա­րա­վոր չէ: Բո­լո­րը կա՜մ քա­ղա­քա­կա­նու­թյամբ են զբաղ­վում, կա՜մ գիրք են գրում: Բո­լո­րը պար­տա­դիր նա­խա­րար են, պատ­գա­մա­վոր են, նա­խա­գահ են.. ի՛նչ է ե­ղել… Եվ, ա­մե­նա­կարևո­րը, հի­սունն անց մար­դիկ նրանց հար­կա­վոր չեն, նույ­նիսկ` օգ­նա­կա­նի կամ խոր­հր­դա­կա­նի կար­գա­վի­ճա­կում: Այդ հի­սուն­նանց­նե­րը հե­ռու են ժա­մա­նա­կա­կից մտա­ծո­ղու­թյու­նից ու ըն­կա­լում­նե­րից, պա­կա­սում է նա­խա­ձեռ­նո­ղա­կա­նու­թյու­նը, ի վի­ճա­կի չեն հրա­ժար­վել դա­րե­րի ըն­թաց­քում ձևա­վոր­ված ա­վան­դույթ­նե­րից ու սո­վո­րույթ­նե­րից, ո­րոնք ար­գե­լա­կում են երկ­րի հաղ­թա­կան եր­թը: Չեմ հա­մար­ձակ­վում ա­սել, բայց ըստ այդ ե­րիտ­տե­սու­թյան` հի­սու­նը դառ­նա­լու է թո­շա­կա­յին տա­րիք, մար­դիկ կա՜մ նս­տե­լու են տա­նը, կա՜մ տք­նե­լու են երկ­րի ան­ծայ­րա­ծիր դաշ­տե­րում ու այ­գի­նե­րում, գոր­ծա­րան­նե­րում ու ֆաբ­րի­կա­նե­րում:
Գի­տե՞ք տա­րօ­րի­նա­կը որն է: Ա­սեմ: Մտեք ցան­կա­ցած նա­խա­րա­րու­թյուն ու վար­չու­թյուն, Ազ­գա­յին ժո­ղով, կազ­մա­կեր­պու­թյուն, հի­վան­դա­նոց­ներ, թատ­րոն, հե­ռուս­տա­տե­սու­թյուն և տե­սեք ինչ տա­րի­քի մար­դիկ են աշ­խա­տում այն­տեղ: Ե­թե հե­տաքր­քիր է, ա­սեմ` մե­ծա­մա­սամբ ե­րի­տա­սարդ­ներ: Եվ դա պե­տա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թյուն է: Կշ­ռա­դատ­ված մո­տե­ցում, մեկ-մեկ նույ­նիսկ` ա­վե­լորդ հա­մար­ձակ: Կամ, կամ, այ­սինքն` կա՜մ կա­յա­նում ենք, կա՜մ տա­պալ­վում… կա՜մ`ա­ռաջ, կա՜մ` ետ… Եվ խոս­տո­վա­նեմ, մենք ու­նենք փա­ռա­հեղ սե­րունդ, բայց նաև ե­րի­տա­սարդ­ներ, ով­քեր ա­վե­լի ա­վան­դա­պաշտ են, ա­վե­լի կա­ղա­պար­ված ու ա­նա­զատ, քան հի­սուն­նանց­նե­րը… Պատ­կե­րաց­նու՞մ եք…
Իմ սե­րունդն էլ էր այդ­պես, ա­սենք` մի ե­րե­սուն-ե­րե­սուն­հինգ տա­րի ա­ռաջ` կազմ­ված ա­զատ­նե­րից ու ա­նա­զատ­նե­րից, մեկն ա­նընդ­հատ դժ­գո­հում էր հայ­րե­րից, մյու­սը` հասց­նում պաշ­տա­մուն­քի: Շար­ժու­մը, ըն­թացքն ու վե­րել­քը, բնա­կա­նա­բար, ա­պա­հո­վում էին դժ­գոհ­նե­րը, հնի դեմ կռիվ տվող­նե­րը, այդ օ­րե­րի ծայ­րա­հեղ խի­զախ­նե­րը, բայց հայ­րե­րին պաշ­տող­ներն էլ մեզ ըն­դու­նե­լի հե­ռա­վո­րու­թյան վրա էին պա­հում մեր ան­ցյա­լից ու ա­վան­դույթ­նե­րից, ին­չու չէ` մեր հայ­րե­րից…
Պա­տե­րազ­մի տա­րի­նե­րին, նոր ա­զա­տագր­ված Տո­նա­շեն գյու­ղում Հո­վիկ ա­նու­նով մի զին­վո­րի հան­դի­պե­ցի: Հի­սուն­հինգ տա­րե­կան էր: Կար­ծեմ` Գե­տա­վա­նից: Շո­րե­րով քնում էր, շո­րե­րով արթ­նա­նում, ա­մի­սը մեկ գնում հե­տա­խու­զու­թյան, հաս­նում մինչև Գան­ձակ: Գի­տե՞ք ինչ ա­սաց ինձ, երբ հարց­րի` չե՞ք հոգ­նել: Ո­չինչ էլ չա­սաց, ուղ­ղա­կի աչ­քե­րը ար­ցուն­քոտ­վե­ցին: Սա­կայն ե­րե­կո­յան, երբ ա­վե­րակ տնե­րից մե­կի պա­տի տակ նս­տած զրու­ցում էինք, ա­սաց.
-Երբ ես ծն­վել եմ, ա­սում են` հայրս կովն էլ է մոր­թել, խոզն էլ ու մեծ, շա՛տ մեծ, ամ­բողջ գյու­ղի հա­մար սե­ղան գցել, ա­սել է` յու­րա­քան­չյուր հայ մարդ այս­պես պի­տի դի­մա­վո­րի լույս աշ­խարհ ե­կած զին­վո­րին… Հայրս ինձ չի նե­րի, ե­թե չա­զա­տագ­րեմ մեր գյու­ղը…
Հո­վիկ Քե­ռին ոչ մի կու­սակ­ցու­թյուն չէր ըն­դու­նում:
Հո­վիկ Քե­ռին գի­շեր­նե­րը գնում-մտ­նում էր գեր­ված գյուղ, ձեռ­քե­րը քսում հոր շի­նած տան պա­տե­րին ու լա­ցա­կու­մած վե­րա­դառ­նում: Հո­վիկ Քե­ռին ձույլ էր իր ան­ցյա­լին, իր պատ­մու­թյա­նը, իր տա­նը, իր տե­սա­կին: Բայց շատ ետ չէր նա­յում.
-Ա­նընդ­հատ ետ նա­յե­ցի, այն­տեղ էլ կմ­նամ:
Հի­մա մտա­ծում եմ. մեկ ու­րի­շը կա­րո՞ղ էր ա­նել Հո­վիկ քե­ռու գոր­ծը, ի­հար­կե, ոչ, մեկ ու­րի­շը կա­րո՞ղ էր անց­նել այդ­քան ճա­նա­պար­հը. բա­ցառ­վում է, մեկ ու­րիշն ի վի­ճա­կի՞ էր ապ­րել այդ­պես. չեմ կար­ծում: Ո­րով­հետև նա գի­տեր ա­մեն ծա­ռի, թփի, քա­րի ու կա­ծա­նի տե­ղը, տան տե­ղը, գե­րեզ­մա­նո­ցի տե­ղը…
Ա­սածս այն է, որ ե­թե կտր­վի հայ­րե­րի ու որ­դի­նե­րի ի­րար կող­քի պա­հող կա­պը, տա­նուլ ենք տա­լու, կորց­նե­լու ենք մեր հի­շո­ղու­թյու­նը, մո­լոր­վե­լու ենք ժա­մա­նա­կի ու տա­րա­ծու­թյան մեջ, կորց­նե­լու ենք մեր համն ու հո­տը: Ինք­ներս մեզ չենք ճա­նա­չե­լու…
Ինձ հա­մո­զել պետք չէ, ես չեմ ժխ­տում կու­սակ­ցու­թյուն­նե­րի դե­րը, չեմ էլ փոր­ձի մե­կին հա­մո­զել, որ դրանք ա­նե­լիք չու­նեն, ինձ դրանց քա­նակն է մտա­հո­գում, դրանց ճա­նա­պար­հի ա­նո­րո­շու­թյու­նը: Հարց­րեք ինք­ներդ ձեզ` կու­սակ­ցու­թյուն գո­յու­թյուն ու­նի՞ ա­ռանց ա­ռաջ­նոր­դի կամ հա­կա­ռա­կը` ա­ռաջ­նորդ գո­յու­թյուն ու­նի՞ ա­ռանց կու­սակ­ցու­թյան: Որ­տե՞ղ է, որ ա­ռաջ­նոր­դը գա­ղա­փարն է` թրծ­ված, հա­զար ու մի փոր­ձու­թյուն հաղ­թա­հա­րած, տե­սա­նե­լի, շո­շա­փե­լի ըն­թաց­քով: Մի հարց էլ` ու՞մ շուրջ ենք հա­վաք­վում` գա­ղա­փա­րի՞, թե` ան­հա­տի…
Հաշ­վեք ո­չինչ էլ չեմ ա­սել, ե­թե ցան­կու­թյուն ու տրա­մադ­րու­թյուն ու­նեք, մեկն էլ դուք ստեղ­ծեք, բա­ժան-բա­ժան ա­րեք այս մի քա­նի հա­զար մար­դուն, կանգ­նեց­րեք ի­րար դեմ, դարձ­րեք հա­կա­ռա­կորդ, ա­ռանց տես­լա­կա­նի, ա­ռանց հի­շո­ղու­թյան, ա­ռանց անձ­նա­կա­նի ու պայ­քա­րեք հա­նուն ձեզ կամ հա­նուն չգի­տեմ ին­չի… Իսկ բան է, ե­թե չհա­ջո­ղեք, կգ­նաք, կմիա­նաք մեկ ու­րի­շի… մեկ է, ինչ­քան էլ դժ­վար լի­նի, ա­մեն ճամ­փոր­դու­թյան մեջ էլ ան­պայ­ման մի հե­տաքր­քիր բան կա, և ա­մենևին էլ կարևոր չէ` դուք այն գտ­նում եք, թե` չէ:

 

 

 

 

 

 

 

 

]]>
arturcom1@gmail.com (Super User) ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆ Tue, 29 Oct 2019 15:23:12 +0000
ԿԱ­ՄԱՑ, Ա­ԼԻԵՎ... http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/2019-02-09-10-18-06/item/27692-2019-10-28-16-18-05 http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/2019-02-09-10-18-06/item/27692-2019-10-28-16-18-05 ԿԱ­ՄԱՑ, Ա­ԼԻԵՎ...
Ար­տա­շես ՂԱՀ­ՐԻ­ՅԱՆ

 Ա­լիև, կաց­նով տաշ­ված փայ­տե ֆի­գուր, ո­րին իբր մարդ- կեր­պա­րի, նույ­նիսկ պատ­մա­բա­նի շնորհ պի­տի նվի­րա­բե­րեն շքեղ կոս­տյումն ու փող­կա­պը, այդ ինչ­պե՞ս ես հա­զա­րա­մյակ­նե­րի հայ­կա­կան բնա­կա­վայր Զան­գե­զու­րը ձեր թու­րա­նա­կան խառ­նա­ժո­ղո­վում ներ­կա­յաց­նում ձեզ­նից խլ­ված, թուր­քա­կան մեծ աշ­խար­հի կա­պը խա­թա­րած երկ­րա­մաս. քո թու­նա­վոր կեր­պը փո­խան­ցե­լու՞ ի­րենց ազ­գա­յին ու մարդ­կա­յին ար­ժա­նա­պատ­վու­թյամբ ապ­րող այլ ժո­ղո­վուրդ­նե­րի, ա­սենք ուզ­բեկ, ղր­ղըզ… Այդ ո՞վ է խա­թա­րել կա­պը, նո­րաս­տեղծ բոլշևի­կյան Ռու­սաս­տա՞­նը` Լե­նի­նի գլ­խա­վո­րու­թյամբ։ Այդ դու՞ չգի­տես ինչ է կա­տար­վել ի­րա­կա­նում՝ մե­ծա­տառ ստե­րով խայ­տա­ռա­կե­լով քեզ ու ողջ մտա­վո­րա­կա­նու­թյուն կոչ­վա­ծիդ, ով­քեր գոր­ծում եք այդ կեղ­տոտ գոր­ծե­լա­կեր­պով, մի­ջազ­գա­յին որ հա­մա­ժո­ղո­վում էլ լի­նի։ 

Գի­տես թե ոչ, բայց հի­շեց­նեմ քեզ. բոլշևի­կյան կար­միր բա­նա­կի, թուր­քա­կան 400 հո­գա­նոց զո­րախմ­բի և ձեր ե­ղած-չե­ղած աս­կյար­նե­րի դեմ է կռիվ տվել հե­րոս հայ Զան­գե­զու­րը մեծ զո­րա­վար Գա­րե­գին Հով­հան­նի­սյան- Նժ­գե­հի գլ­խա­վո­րու­թյամբ։ Նա փր­կել է Սյու­նի­քը, որ­պես­զի քեզ նմա­նը չկա­րո­ղա­նա ի­րա­կա­նաց­նել թու­րա­նա­կան մռայլ ե­րա­զան­քը։ Այդ դու՞ չգի­տես ով ես դու, որ­տե­ղից խաշ­նա­րած քոչդ հասց­րիր Այ­սր­կով­կաս, Ա­լիև խե­լոք. Ալ­թա­յան հե­ռա­վոր կող­մից, ուր այ­սօր էլ, նաև հարևան Չի­նաս­տա­նում, ապ­րում է ցե­ղիդ մի ստ­վար զանգ­ված։ Ո՞վ է քեզ հռ­չա­կել ա­զե­րի, դու թուրք ես, Ա­լիև, Օս­մա­նյան կայս­րու­թյան մաս­նի­կը։
Մո­ռա­ցիր Աղ­վան­քը (Ալ­բա­նիան), ո­րից շատ ու շատ ժա­մա­նակ հե­տո ես հայ­տն­վել մեր կող­մե­րում։ Հայ­տն­վել եք ա­վե­րե­լով, ա­վա­րե­լով, սպա­նե­լով, թա­լա­նե­լով Կաս­պի­ցից մինչև Եվ­րո­պա­յի դռ­նե­րը։ Որ քոչ­վոր եք, մեզ՝ հա­յե­րիս չէ, Ֆրան­սիա­յի մեծ զա­վակ Վոլ­տե­րին հա­վա­տա­ցեք. 1777թ. դեկ­տեմ­բե­րի 5-ի նա­մա­կով նա հոր­դո­րում, խնդ­րում էր Ռու­սաս­տա­նի հզոր կայս­րու­հի Ե­կա­տե­րի­նա ll-ին բո­լոր թուր­քե­րին ան­հա­պաղ քշել այն եր­կի­րը, որ­տե­ղից նրանք ե­կել են, ո­րով­հետև մի այլ զո­րեղ ուժ Եվ­րո­պա­յում չի տե­սել։ Հա­վա­տա­ցեք Մարք­սին՝ ե­թե Բալ­կա­նյան ժո­ղո­վուրդ­նե­րը ու­զում են ա­զատ­վել օս­մա­նյան լծից, պետք է միա­վոր­վեն ու ոչն­չաց­նեն այդ մռայլ կայս­րու­թյու­նը։ Վկա­յու­թյուն­նե­րը հա­զա­րա­վոր են։

Նո­րից դառ­նամ եր­կե­րե­սա­նի ստե­րիդ, Ա­լիև, ո­րոն­ցով թու­րա­նա­կան ժո­ղո­վում փոր­ձում էիր մի կող­մից ցե­ղա­կից­նե­րիդ միտ­քը թու­նա­վո­րել հա­կա­հա­յու­թյամբ, մյուս կող­մից՝ կեղ­ծե­լով ՙգի­տե­լիք­ներդ՚ պատ­մու­թյու­նից։ Ին­չու՞ այն­տեղ չա­սա­ցիր` ով է Թու­րա­նից կտ­րել Զան­գե­զու­րը։ Միայն որ չհն­չի՞ բոլշևի­կյան Ռու­սաս­տա­նը, ո­րը, ըստ քո զա­ռան­ցան­քի, կխա­յա­ռա­կեր քեզ, քա­նի որ հենց ռու­սա­կան կար­միր բա­նակն է ե­կել թուր­քե­րի հետ Հա­յաս­տա­նից կտ­րե­լու հա­յա­շունչ Զան­գե­զու­րը, նվի­րե­լու ձեզ, այդ­պի­սով ա­պա­հո­վե­լով թու­րա­նա­կան աշ­խար­հի կա­պը։ Վար­կա­բե­կում ես նույ­նիսկ ձեզ հա­մար չե­ղած պե­տու­թյուն ստեղ­ծած լե­նի­նյան Ռու­սաս­տա­նին՝ վա­խե­նա­լով ա­նու­նը տալ։
Ա՛յ թե ինչ դաս ես ա­ռել սե­փա­կան ՙպատ­մա­բան­նե­րիցդ՚, ինչ ա­րած, թուր­քա­կան հիդ­րա­յի գոր­ծե­լա­կերպն է հարևան ժո­ղո­վուրդ­նե­րի նկատ­մամբ՝ որ ե­թե ոչ հա­զար քառ. կմ, գո­նե մեկ մետր տա­րածք խլել հարևա­նից։ Իսկ ին­չու՞ եք թաքց­րած պա­հում մի այլ խայ­տա­ռակ ա­նար­դա­րու­թյուն, ո­րը կա­տար­վեց Այ­սր­կով­կա­սում նույն բոլշևիկ­նե­րի ձեռ­քով հօ­գուտ ձեզ. ցա­րա­կան Ե­լի­զա­վետ­պո­լի (Կի­րո­վա­բա­դի) նա­հան­գի մաս հա­յա­շունչ Լեռ­նա­յին Ղա­րա­բա­ղը հան­ձն­վեց նեն­գո­րեն քար­տե­զա­վոր­վող նոր պե­տու­թյան կազմ, իսկ Երևա­նի նա­հան­գի Նա­խիջևա­նը չթողն­վեց Հա­յաս­տա­նին որ­պես ՙգո­նե՚ հա­վա­սա­րակշ­ռող քայլ, թողն­վեց որ­պես կապ Թուր­քիա­յի և Ադր­բե­ջան կոչ­վա­ծի միջև։ Իսկ հի­մա հայ­կա­կան ե­րեք տա­րածք­նե­րից այդ մեկն էլ ե՞ս ու­զում, այ մի­լիար­դա­տեր խղ­ճուկ մու­րաց­կան։
Ա­լիև, հա­մաշ­խար­հա­յին պատ­մու­թյան մեջ Օս­մա­նյան կայս­րու­թյու­նը, այ­սօր­վա իր ժա­ռան­գորդ Թուր­քիան, գնա­հատ­ված է որ­պես չա­րո­րակ ու­ռուցք մեր մո­լո­րա­կի մարմ­նում։ Չեմ հա­վա­տում, թե թուր­քա­լե­զու ժո­ղո­վուրդ­նե­րը կհա­մա­գոր­ծակ­ցեն քո ու Էր­դո­ղա­նի նենգ նպա­տակ­նե­րի հետ, ո­րով­հետև չու­նեք դա­րա­վոր քա­ղա­քակր­թա­կան- մշա­կու­թա­յին ար­ժեք­ներ և պատ­մա­կան հան­րու­թյուն նրանց հետ։ Դեռ ռուս գե­նե­րալ Դե­նի­կինն է ձեր մա­սին ա­սել՝ այդ ցե­ղը չու­նի սե­փա­կան տա­րածք, պատ­մու­թյուն և մշա­կույթ։ Ցա­րա­կան բա­նա­կում ձե­զա­նից զին­վոր չէին վերց­նում, ո­րով­հետև նրանք դեռևս մար­դա­վոր­ված չէին, ըն­դու­նակ այդ բնա­գա­վա­ռի հա­մար։ Չզ­գա­ցի՞ք ղա­րա­բա­ղյան պա­տե­րազ­մի փոր­ձով։ Այն­պես որ, կա­մաց…

 

 

 

]]>
arturcom1@gmail.com (Super User) ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆ Mon, 28 Oct 2019 16:13:32 +0000
ՄԻ ՔԻՉ ԷԼ ՍԻ­ՐՈ ԵՎ ՈՉ ՍԻ­ՐՈ ՄԱ­ՍԻՆ http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/2019-02-09-10-18-06/item/27653-2019-10-21-16-06-38 http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/2019-02-09-10-18-06/item/27653-2019-10-21-16-06-38 ՄԻ ՔԻՉ ԷԼ ՍԻ­ՐՈ ԵՎ ՈՉ ՍԻ­ՐՈ ՄԱ­ՍԻՆ
Նո­րեկ ԳԱՍ­ՊԱ­ՐՅԱՆ

 Մե­կը, թվում է, մեզ ի­րար մոտ, ի­րար կող­քի պա­հող զգա­ցու­մը, ո­րը մենք հա­ճախ սեր ենք ան­վա­նում, գո­ղա­ցել, թաքց­րել է հե­ռա­վոր մի տեղ, և ոչ մե­կին չի հա­ջող­վում գտ­նել այն, թե­պետ, ե­թե ճիշ­տը խո­սե­լու լի­նենք, կար­գին փնտ­րող էլ չկա։ Ա­վե­լին, մենք ար­դեն սո­վո­րել ենք ապ­րել ա­ռանց այդ կաթ­նաղ­բյու­րի, հար­մար­վել ենք՝ մո­ռա­նա­լով դրա գո­յու­թյան մա­սին։ Դա է­լի ո­չինչ, դի­մա­նալ կա­րե­լի է, սար­սա­փե­լին ան­մի­ջա­պես, ա­ռանց ժա­մա­նակ կորց­նե­լու, դրա տե­ղը զբա­ղեց­րած ա­տե­լու­թյունն է, ար­հա­մար­հան­քը, ան­տար­բե­րու­թյու­նը, ա­նանձ­նա­կա­նի բա­ցա­կա­յու­թյու­նը, այս­պես կոչ­ված, հնի ու նո­րի ան­վեր­ջա­նա­լի հա­կա­սու­թյու­նը, ճիշտ կլի­նի ա­սել՝ հա­կա­մար­տու­թյու­նը։

Ին­չո՞ւ։ Հարց­նելն էլ մի տե­սակ ա­մոթ է։ Սեն­տի­մեն­տալ էլ։ Պար­զու­նակ։ Մարդ կլի­նի կծի­ծա­ղի էլ։ Ի­րա­վուն­քի ու մո­տեց­ման հարց է։ Մե­ղադ­րե­լը՝ ա­նի­մաստ ու անտ­րա­մա­բա­նա­կան։ Բո­լո­րը բո­լո­րին մե­ղադ­րում են, նե­րե­լը բա­ցառ­վում է, բա­րե­կամ չկա, հեն­ման կետ գո­յու­թյուն չու­նի։ Խոս­քը զրկ­վել է ջեր­մու­թյու­նից ու գույ­նից։ Բո­լո­րը կա­րող են եր­կիր ղե­կա­վա­րել ա­ռանց այդ եր­կի­րը շա­լա­կե­լու, ա­ռանց այդ երկ­րի ծան­րու­թյունն զգա­լու։
Չգի­տես ին­չո՞ւ, է­լի հի­շե­ցի քսան­հինգ տա­րի կոլ­տն­տե­սու­թյուն ղե­կա­վա­րած պա­պիս։ Մի ան­գամ, երևի ար­դեն թո­շա­կա­ռու էր, կոլ­տն­տե­սա­յին ընդ­հա­նուր ժո­ղո­վից ե­կավ տուն, կյան­քում ա­ռա­ջին ան­գամ ու­շունց տվեց ու մի քա­նի բառ շա­րեց զար­մա­ցած տա­տիս ոտ­քե­րի տակ.
-Ա­րա, էս հին­չը՞ն ա­նում...
Դա նշա­նա­կում էր, որ տն­տե­սու­թյու­նը ճիշտ չէին ղե­կա­վա­րում, որ ոտ­քով չէին հաս­նում շրջ­կենտ­րոն, որ գի­շեր­նե­րը չէին նն­ջում գրա­սե­նյա­կի չոր ա­թոռ­նե­րին նս­տած, որ ու­նե­ցա­ծը հա­վա­սար չէին բա­ժա­նում, որ նեղ օր­վա հա­մար պա­հա­ծը չէին տա­լիս չորս¬հինգ ե­րե­խա դպ­րոց ու­ղար­կող­նե­րին...
-Ա­նա­հիտ, ստի կա­րել­չընք եր­կիր պա­հինք...
Ծանր ու ա­ղի են հին տա­րի­նե­րը։ Գի­շե­րա­յին ձեր­բա­կա­լու­թյուն­ներ, Մեծ Հայ­րե­նա­կան, ե­րաշտ... հա­մա­տա­րած աղ­քա­տու­թյուն... ա­նա­մու­սին կա­նայք, անտ­ղա­մարդ տներ... փր­կու­թյու­նը հարևա­նի ուսն էր, տաք խոս­քը, լի­քը բու­ռը, տա­տիս ե­փած ճա­շը` ամ­բողջ բա­կի հա­մար, մխի­թա­րող հա­յաց­քը... այդ­պես ամ­բողջ գյու­ղը, քա­ղա­քը, եր­կի­րը... թե չէ, ապ­րել չէր լի­նի, կոլ­խո­զի նա­խա­գահն էլ ո­չինչ չէր կա­րող ա­նել... կոլ­խո­զի նա­խա­գահն էլ կմ­նար մե­նակ, գյուղն էլ, տունն էլ... Մո­րա­կան տատս էլ չէր կա­րող մե­ծաց­նել ֆրոն­տում մնա­ցած Ռու­բեն պա­պիս որ­բե­րին...
Ի՞նչ կա­տար­վեց մեզ հետ։ Էդ ո՞ր սա­տա­նան մտավ մեր տու­նը, ինչ­պե՞ս կորց­րինք զին­վո­րի մեր զգո­նու­թյու­նը։ Ինչ­քան մտա­ծում եմ, ու­րիշ­նե­րին մե­ղադ­րե­լը տղա­մարդ­կա­յին չէ։ Ո՜չ մե­ղադ­րե­լով բան կփոխ­վի, ո՜չ էլ էդ ա­նի­ծյալ սա­տա­նա­յին ա­նընդ­հատ հե­տապն­դե­լով։ Եվ ես, որ եր­բեք էլ ան­ցյա­լա­պաշտ չեմ ե­ղել, սկ­սել եմ վա­խե­նալ այս ան­հաս­կա­նա­լի թիկ­նո­ցով ներ­կա­յից, այս ի­րա­րան­ցու­մից, այս մեր­ժո­ղա­կա­նու­թյու­նից... Պարզ­վում է` ո՜չ հե­րոսն է հե­րոս, ո՜չ ռա­միկն է ռա­միկ, գրողն, ընդ­հան­րա­պես, նման չէ գրո­ղի, ու­սու­ցի­չը բա­նի պետք չէ, նա­խա­րա­րը չի ճա­նա­չում եր­կի­րը, ե­րես­փո­խա­նը ե­րե­խա է... մեր ապ­րած տա­րի­ներն էլ ա­նի­մաստ էին ու ա­մուլ։ Այ­սինքն՝ ո­չինչ։ Այ­սինքն՝ սուտ, հե­քիաթ հո­րի­նո­ղի կեր­պար­նե­րով ու եր­կն­քից ընկ­նող խն­ձոր­նե­րով։ Ո՞վ է ճիշտ, ո՞վ սխալ, ո՞վ է ում խա­բում, որ­տե՛ղ են բա­նա­կա­նու­թյու­նը, երկ­րա­շեն մտա­ծու­մը... հո­ղի հո­տը զգա­լու ու­նա­կու­թյունն ու այդ հո­ղին պինդ կանգ­նե­լու ու­ժը…
Մտա­ծում եմ, մի՞­թե շատ չենք քն­նար­կում ղե­կա­վար­նե­րին, մեր ար­տա­քին քա­ղա­քա­կա­նու­թյու­նը, մարդ­կանց ֆի­նան­սա­կան կա­րո­ղու­թյուն­նե­րը, փոր­ձում ի­մա­նալ ա­մեն ինչ, ա­մե­նուր հայտ­նել մեր ՙհե­ղի­նա­կա­վոր՚ կար­ծի­քը, նույ­նիսկ պար­տադ­րել՝ հա­մոզ­ված, որ միակ ճշ­մա­րի­տը մենք ենք։ Եվ այդ գոր­ծով զբաղ­ված են բո­լո­րը՝ մեծ թե փոքր, կին, թե տղա­մարդ, մաս­նա­գետ ու ոչ մաս­նա­գետ։ Ան­տար­բեր մարդ չկա։ Հա­ճույ­քով քն­նարկ­ման տա­րածք ենք տե­ղա­փո­խում հատ­կա­պես իշ­խա­նա­վոր­նե­րի կա­նանց հա­գու­կա­պը, նս­տել¬վեր­կե­նա­լը, խոսքն ու լռու­թյու­նը։ Փակ տա­րածք գո­յու­թյուն չու­նի։ Եվ ար­դա­րա­ցու­մը՝ ժո­ղո­վուր­դը պետք է ա­մեն ինչ ի­մա­նա։ Եվ զվարթ քն­նար­կում­նե­րի մաս­նա­կից­նե­րից ոչ մե­կը չի մտա­ծում, որ հենց դա է խան­գա­րում ժո­ղովր­դին տես­նել այն, ինչ պի­տի տես­նի, լսել այն, ինչ ուղ­ղա­կի պար­տա­վոր է լսել, որ իր տե­սածն ու լսածն այ­սօր ուղ­ղա­կի մի փոք­րիկ ա­րար է մո­նու­մեն­տալ ներ­կա­յա­ցու­մից, ըն­դա­մե­նը ան­մեղ մի դր­վագ, հապ­ճեպ ձևա­վոր­ված մի պատ­կեր։

Ի՞նչ ենք ու­զում, ընդ­հան­րա­պես, ին­չո՞ւ են մեզ այս­քան հե­տաք­րք­րում մարդ­կանց անձ­նա­կա­նը, ու­րի­շի խո­հա­նո­ցը, նն­ջա­սե­նյա­կը, հար­սա­նի­քը, ծնն­դյան ա­րա­րո­ղու­թյու­նը, ու­րի­շի նույ­նիսկ ե­կե­ղե­ցի հա­ճա­խե­լը... Տխուր է։ Պապս, հաս­տատ, կա­սեր.
-Ա­րա, էս հին­չը՞ն ա­նում...
Ո­չինչ։ Ճիշտ բան եմ ա­սում՝ ո­չինչ։ Եվ ա­մե­նա­տա­րօ­րի­նա­կը` ոչ մե­կը չի գի­տակ­ցում, որ ին­քը մատն­ված է հոգևոր պա­րա­պուր­դի, որ ին­քը պար­զա­պես խա­ղից դուրս է, և եզ­րա­յինն էլ վա­ղուց բարձ­րաց­րել է դրո­շա­կը...
Չգի­տեմ, գու­ցե լավ բան չեմ ա­սում, բայց մեր մա­սին ու­նե­ցած մեր կար­ծի­քը հա­ճախ ի­րա­կա­նու­թյու­նից բա­վա­կա­նին հե­ռու է։ Ու­զում եմ ա­սել` ա­մեն մարդ չէ, որ կա­րող է ա­ռաջ­նորդ լի­նել, քա­ղա­քա­կա­նու­թյամբ զբաղ­վել, վր­ձին վերց­նել, գիրք ա­րա­րել, ծառ տն­կել... ե­ղա­ծից էլ բա­ժին հա­նել, ու­րի­շի ինչ­քին չմո­տե­նալ...
Մեզ մեզ­նից լավ ոչ մե­կը չի հաս­կա­նա։ Մենք մեր լավն էլ գի­տենք, վատն էլ, մեր ա­րածն էլ, չա­րածն էլ, նույ­նիսկ՝ ա­նե­լի­քը։ Գի­տենք, որ քա­րի տակ ինչ է թաքն­ված, որ ան­ձա­վում ու ձո­րում, ում մոտ ինչ կա, ով ինչ է ա­րել մինչև հի­մա և ինչ է ու­զում ա­նել։ Ո՞վ է նվի­րյա­լը և ոչ նվի­րյա­լը։ Եվ, ա­մե­նա­սար­սա­փե­լին, մեզ միայն ու­րի­շը չէ, որ սպա­նում է, հենց մեր տան ա­ռաջ, հա­զա­րա­մյա քա­ղա­քի ա­մե­նա­բա­նուկ փո­ղո­ցում, իսկ մի քա­նիսն էլ, է­լի իմ ցե­ղա­կից­նե­րից, հա­մար­ձակ­վում են չճա­նա­չել մի ամ­բողջ երկ­րի ընտ­րու­թյու­նը, իմ ընտ­րու­թյու­նը...
Մի բան էլ ա­սեմ. ըն­դա­մե­նը մի քա­նի օր դր­սում, այ­սինքն՝ մի ու­րիշ տեղ հայ­տն­ված հայ մար­դը վե­րա­դառ­նա­լուց հե­տո իր պարտքն է հա­մա­րում ա­միս­ներ, տա­րի­ներ շա­րու­նակ իր թա­ղա­մա­սում, ըն­կեր­նե­րին ու բա­րե­կամ­նե­րին, նույ­նիսկ ան­ծա­նոթ­նե­րին ե­րա­նու­թյամբ ու զար­մա­ցած ներ­կա­յաց­նել այն­տեղ տե­սածն ու չտե­սա­ծը, այդ երկ­րի նիստն ու կա­ցը, ժո­ղովր­դա­վա­րու­թյունն ու օ­րենք­նե­րը, գե­ղե­ցիկ շեն­քերն ու բնա­կիչ­նե­րին՝ չմո­ռա­նա­լով խոսքն իր եզ­րա­փա­կել այս­պես.
-Այն­տեղ յու­րա­քան­չյու­րը զբաղ­ված է իր գոր­ծով։ Հարևա­նը հարևա­նին չի ճա­նա­չում։ Մար­դիկ ժա­մա­նակ չու­նեն ու­րիշ­նե­րից խո­սե­լու։
Իսկ մենք այդ գոր­ծի հա­մար, ու­զում եմ ա­սել` ու­րիշ­նե­րից խո­սե­լը, ժա­մա­նակ շատ ու­նենք, ուղ­ղա­կի անս­պառ, ան­վեր­ջա­նա­լի, ա­մե­նա­քի­չը մի հա­զար տար­վա պա­շար։ Չխո­սենք, հենց փո­ղո­ցում էլ, աշ­խա­տա­վայ­րում կու­շա­թափ­վենք, ամ­բող­ջա­կան չենք լի­նի, և ոչ մե­կը մեզ­նով չի հե­տաքր­քր­վի։ Խո­սելն է­լի ո­չինչ, այդ խո­սե­լու մեջ ի՛նչ ա­սես կա` է ՜լ վի­րա­վո­րանք, է ՜լ ար­հա­մար­հանք, է ՜լ թշ­նա­մանք, է ՜լ ա­տե­լու­թյուն... ըստ մեր այդ սո­վո­րու­թյան, բո­լո­րը վատն են, ոչ մեկն իր տե­ղում չէ։ Մե­զա­նից վա­տը չկա։ Եվ եր­կիրն էլ եր­կիր չէ։ Բա չա­սե՞ս սուտ ա­սո­ղի հերն եմ ա­նի­ծել, չա­սե՞ս, որ այս պլպ­լա­ցող գույն¬գույն արևի տակ մեր երկ­րից լա­վը չկա, որ մեր լավն էլ է մե­րը, մեր վատն էլ, և ե­թե մի բան լավ չենք ա­նում, բո­լորս ենք մե­ղա­վոր, մե­ծից` փոքր։ Չար­չա­րանքն էլ միայն մի մար­դու հա­մար չէ, ոչ էլ հա­րյուր մար­դու, ոչ էլ, օ­րի­նակ, հա­զար, տա­սը մի­լիո­նից յու­րա­քան­չյու­րը դրա­նից բա­ժին ու­նի և այդ տա­սը մի­լիո­նից յու­րա­քան­չյու­րը մեր ու­նե­ցա­ծի տերն է, չու­նե­ցա­ծի էլ։
Թող մի քիչ վե­րա­ցա­կան հն­չի, բայց ես շա­րու­նա­կե­լու եմ մեզ­նից գո­ղա­ցած այդ կե­նա­րար երևույ­թի ո­րո­նում­նե­րը, աչք չեմ փա­կե­լու, մե­նա­կու­թյու­նից չեմ վա­խե­նա­լու, գել ու գա­զան ար­հա­մար­հե­լու եմ, չեմ թաքն­վե­լու սե­լավ­նե­րից ու մր­րիկ­նե­րից, և գտ­նե­լու եմ, ի­հար­կե, ե­թե դեռ չեն հասց­րել հո­շո­տել դրան­ցից ո­չինչ չհաս­կա­ցող­նե­րը...

 

 

 

]]>
arturcom1@gmail.com (Super User) ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆ Mon, 21 Oct 2019 16:00:26 +0000
ՇՈ­ԳԵՐՆ ԱՆՑ­ՆԵՆ, ՏԵՍ­ՆԵՆՔ ԻՆՉ ԵՆՔ Ա­ՆՈՒՄ http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/2019-02-09-10-18-06/item/27318-2019-08-23-16-41-42 http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/2019-02-09-10-18-06/item/27318-2019-08-23-16-41-42 ՇՈ­ԳԵՐՆ ԱՆՑ­ՆԵՆ, ՏԵՍ­ՆԵՆՔ ԻՆՉ ԵՆՔ Ա­ՆՈՒՄ
Նո­րեկ ԳԱՍ­ՊԱ­ՐՅԱՆ

Սկս­վե՛ց... Ու­զում եմ ա­սել, շու­տով քա­ղա­քա­պետ ենք ընտ­րե­լու, հա­մայնքն իր հետևից տա­նող, պատ­կե­րաց­նո՞ւմ եք, օր ու գի­շեր, քնած, թե` ար­թուն, մեր մա­սին մտա­ծող։ Գայ­թակ­ղիչ բան է։ Օ­րի­նա­կի հա­մար եմ ա­սում,  ես էլ կու­զեի քա­ղա­քա­պետ լի­նել, բայց, ե­թե ան­կեղծ, չեմ կա­րող, ու­ժերս չեն բա­վի, ու­նա­կու­թյուն­ներս չեն հե­րի­քի, չեմ կա­րող բո­լո­րի հետ լե­զու գտ­նել, մե­կին` մեր­ժել, մյու­սին՝ ըն­դա­ռա­ջել։ Հա­զար ու մի գործ կա ա­նե­լու այս քա­ղա­քում, մե­կը մե­կից` կարևոր, մե­կը մե­կից՝ ա­ռաջ­նա­հերթ։  Հին, հա­մա­րյա փլ­վե­լու պատ­րաստ շեն­քեր, օ­րե­ցօր նե­ղա­ցող փո­ղոց­ներ, կր­պակ­նե­րով ու խա­նութ­նե­րով ծան­րա­բեռն­ված մայ­թեր, ծայ­րա­մա­սա­յին անմ­խի­թար փո­ղոց­ներ ու թա­ղեր, խա­ղահ­րա­պա­րակ­ներ ու քա­րու­քանդ բա­կեր... Դա այն դեպ­քում, երբ վեր­ջին տա­րի­նե­րին հա­զար ու մի բան է ար­վել՝ կա­ռուց­վել են բնա­կե­լի նոր թա­ղա­մա­սեր,  ման­կա­պար­տեզ­ներ ու դպ­րոց­ներ, աս­ֆալ­տա­պատ­վել են փո­ղոց­ներ ու բա­կեր, ու­զում եմ ա­սել՝ գոր­ծին վերջ չկա, վեր­ջա­պես՝ ժա­մա­նա­կա­կից մայ­րա­քա­ղա­քին  ժա­մա­նա­կա­կից մո­տե­ցում­ներ են պետք, ժա­մա­նա­կա­կից մտա­ծո­ղու­թյուն ու փի­լի­սո­փա­յու­թյուն։ Եվ բա­վա­րար­վել միայն ծրագ­րե­րով` հնա­րա­վոր չէ։ Իսկ այն, որ միշտ էլ յու­րա­քան­չյուր թեկ­նա­ծու ներ­կա­յաց­նում է գե­ղե­ցիկ, մշակ­ված ու գայ­թակ­ղիչ նա­խընտ­րա­կան ծրա­գիր, քն­նարկ­ման են­թա­կա չէ։ Հան­դի­պում­նե­րի ժա­մա­նակ էլ են հրա­շա­լի խոս­տում­ներ մա­տուց­վում հա­սա­րա­կու­թյա­նը։ Բայց, մտա­ծում եմ, որ դա էլ է քիչ, հա­մա­րյա անն­շան մի բան վաղ­վա ներ­կապ­նա­կին։ Բո­լորն էլ այդ­պես են ե­կել։ Դժ­վա­րը ՙհե­տո՚¬ն է, ու­զում եմ ա­սել՝ գործ ա­նե­լը, քա­ղաքն ա­վե­լի գե­ղեց­կաց­նե­լը, նախ­կին­նե­րի լավ գոր­ծե­րը շա­րու­նա­կե­լը, սխալ­նե­րը՝ չկրկ­նե­լը, պա­րա­պուր­դի չմատն­վե­լը։ 

Տե­սեք քա­նի՛¬քա­նի քա­ղա­քա­պետ ենք ու­նե­ցել, ա­ռաջ՝ քաղ­խոր­հր­դի նա­խա­գահ, Ստե­փա­նա­կեր­տում ա­մե­նաըն­դուն­ված տար­բե­րա­կը՝ գոր­սո­վե­տի նա­խա­գահ։

Ա­մեն մե­կը, լավ, թե` վատ, հաս­տատ մի բան ա­րել է այս քա­ղա­քի հա­մար։ Չթ­վար­կենք։ Դա չէ կարևո­րը։ Կարևո­րը ա­րա­ծի և չա­րա­ծի հա­մե­մա­տու­թյունն է։ Եվ, կար­ծում եմ, քչե­րին է հա­ջող­վել  կա­տա­րած գոր­ծե­րով մնալ ստե­փա­նա­կերտ­ցի­նե­րի հի­շո­ղու­թյան մեջ, չնա­յած խոր­հր­դա­յին տա­րի­նե­րին  ստե­փա­նա­կերտ­ցին ին­քը չէր ընտ­րում իր քա­ղա­քա­պե­տին, նրան նշա­նա­կում էր հա­րա­զատ կու­սակ­ցու­թյու­նը, հա­րա­զատ կու­սակ­ցու­թյունն էլ ա­զա­տում էր, բնա­կա­նա­բար, կու­սակ­ցու­թյան ու քա­ղա­քի պա­հանջ­նե­րը չկա­տա­րե­լու հա­մար։ Բայց ստե­փա­նա­կերտ­ցին հար­գում էր սր­տա­ցավ ու նվիր­ված ղե­կա­վա­րին, ա­ռա­ջար­կում իր օգ­նու­թյու­նը, կանգ­նում նրա կող­քին։ Իսկ փոք­րիկ քա­ղա­քում նկա­տե­լի էր ան­գամ չն­չին փո­փո­խու­թյու­նը, ա­մեն մի կա­ռուց­վող  շենք բո­լո­րի ու­րա­խու­թյունն էր։ Մար­դիկ մինչև հի­մա  հա­ճույ­քով են պատ­մում  մար­զա­դաշ­տի, հու­շա­հա­մա­լի­րի, զբո­սայ­գու, նոր թա­ղա­մա­սե­րի շի­նա­րա­րու­թյան մա­սին`  ման­րա­մաս­նո­րեն ներ­կա­յաց­նե­լով այն ցն­ծու­թյունն ու հա­մա­ժո­ղովր­դա­կան նվի­րու­մը, որ տի­րում էր այն օ­րե­րին, մե­զա­նից տաս­նյակ տա­րի­ներ ա­ռաջ՝ նա­խորդ դա­րաշր­ջա­նում։ Գի­տե՞ք ին­չու էր այդ­պես։ Ա­սեմ. ո­րով­հետև ՙիմ ու քո՚¬ն քիչ էր, ո­րով­հետև յու­րա­քան­չյուր ստե­փա­նա­կերտ­ցի քա­ղա­քը հա­մա­րում էր ի­րե­նը, մար­դիկ ա­ռան­ձին¬ա­ռան­ձին էլ էին այդ­պես մտա­ծում, բո­լո­րը միա­սին էլ... Քա­ղա­քը չէր բա­ժան­վում... ու­զում եմ ա­սել՝ սե­փա­կա­նաշ­նորհ­վում... ար­դեն կա­ռուց­ված բազ­մա­հար­կե­րի ա­ռաջ նոր շեն­քեր չէին կա­ռուց­վում, խա­նութ­նե­րի կող­քին էլ նոր խա­նութ­ներ չէին հայ­տն­վում, մի քա­նի հան­րա­խա­նութն ու մթե­րա­յի­նը լի ու լի բա­վա­րա­րում էին քա­ղա­քի պա­հանջ­նե­րը։ Կոլ­տն­տե­սա­յին շու­կա գնալն էլ ա­րա­րո­ղա­կար­գա­յին տար­րեր էր պա­րու­նա­կում իր մեջ ու մի տե­սակ, նույ­նիսկ` հան­դի­սա­վո­րու­թյուն։ Կար­ծում եմ, ե­թե ա­սեմ, որ Ստե­փա­նա­կեր­տը սկ­սել է ինքն իր մեջ չտե­ղա­վոր­վել, չեք հա­կա­ճա­ռի։ Ո­րոշ բա­կե­րում կանգ­նե­լու տեղ չկա։ Դու­քան­նե­րի ու գա­րաժ­նե­րի լա­բի­րին­թո­սում մո­լոր­վում է ան­գամ հին ստե­փա­նա­կերտ­ցին։ Խո­րո­վա­ծա­նոց­նե­րի ու մսի կր­պակ­նե­րի խիտ շար­քերն արևե­լյան շու­կա են հի­շեց­նում... Մայ­թե­րը դար­ձել են ա­նան­ցա­նե­լի...

Ի՞նչ ա­նի քա­ղա­քա­պե­տը... Ինչ­պե՞ս քա­ղաքն ա­զա­տի այդ պատ­կեր­նե­րից ու հո­տե­րից... Ես, օ­րի­նակ, չեմ կա­րող։ Ու չեմ ա­սի, որ կա­րող եմ։ Դա այ­սօր հնա­րա­վոր բան չէ: Ով էլ ա­սի, որ ի վի­ճա­կի է այդ ան­ճա­շա­կու­թյուն­նե­րից փր­կել մեր բա­կերն ու փո­ղոց­նե­րը, չհա­վա­տաք։ Դրա հա­մար, պատ­կե­րաց­նո՞ւմ եք, ա­ռա­ջին հեր­թին մեծ¬մեծ գու­մար­ներ են պետք, ամ­բող­ջա­կան մո­տե­ցում, է­լի ՙիմ ու քո՚¬ն ան­տե­սե­լու¬ար­հա­մար­հե­լու վճ­ռա­կա­նու­թյուն։
Մի բան ա­սեմ, չզար­մա­նաք։ Ես, օ­րի­նակ, ոչ մի նա­խընտ­րա­կան ծրա­գիր չեմ ու­սում­նա­սի­րում։ Ա­սեմ ին­չու։ Ո­րով­հետև, եր­բեք ծրա­գիր չեմ ընտ­րել (դրանք բո­լորն էլ, չն­չին բա­ցա­ռու­թյուն­նե­րով, ի­հար­կե, ի­րար նման են) ես միշտ էլ ընտ­րել եմ մար­դուն, ա­ռաջ­նորդ մար­դուն, ա­նանձ­նա­կա­նի տա­րածք­նե­րում բնա­կու­թյուն հաս­տա­տո­ղին, ինչ¬որ բան փո­խե­լու ու­նա­կին, երկ­րի ար­հես­տա­վո­րին գնա­հա­տո­ղին, մտա­վո­րա­կա­նին մե­ծա­րո­ղին ու իր ու­սուց­չի ա­ռաջ խո­նարհ­վո­ղին, վեր­ջա­պես՝ զին­վո­րին փա­ռա­բա­նո­ղին։

Տա­րի­ներ ա­ռաջ դեռ տատս էր ա­սում.
-Մա­տաղ ի­նիմ, մեզ հա­մար եր­կու կարևոր բան կա՝ ա­ռա­ջի­նը սալ­դաթն ա, երկ­րոր­դը՝ դա­սա­տուն։
Իսկ երբ փոր­ձում էի հա­մո­զել, որ՝ չէ, ա­ռա­ջի­նը դա­սա­տուն է, չէր ստաց­վում, և տատս կրկ­նում էր.
-Չէ, մա­տաղ ի­նիմ, դու չես ի­մա­նա, ա­ռա­ջի­նը միշտ էլ սալ­դաթն ա... վաղն էլ է այդ­պես լի­նե­լու, մյուս օրն էլ...
Ազ­նիվ չէր լի­նի, ե­թե չա­սեմ, որ դեռևս չեմ կողմ­նո­րոշ­վել, թե ում եմ ընտ­րե­լու։ Բա­վա­կա­նին բարդ, բայց հե­տաքր­քիր ընտ­րու­թյան ա­ռաջ եմ կանգ­նած։ Եվ սխալ­վե­լու ոչ ի­րա­վունք ու­նեմ, ոչ էլ՝ ժա­մա­նակ։ Հատ­կա­պես, որ այդ ժա­մա­նակ կոչ­ված մե­ծա­միտն էլ միշտ էլ վազ­քի մեջ է։ Կանգ­նեց՝ կկորց­նի հե­տաք­րք­րու­թյունն ու հմայ­քը։

Բայց թեկ­նա­ծուի ծրա­գիրն ան­տե­սելն էլ տրա­մա­բա­նա­կան չէ։ Կա­րե­լի է ա­սել` ա­ռանց այդ փաս­տաթղ­թի էլ հնա­րա­վոր չէ, դա նույ­նիսկ պար­տա­դիր է։ Չկա ծրա­գիր, չկա պա­տաս­խա­նատ­վու­թյուն։ Ու­զում եմ ա­սել՝ թեկ­նա­ծուն իր ծրագ­րով մի ամ­բող­ջու­թյուն է, թե­պետ, կրկ­նում եմ, ոչ մե­կը ծրա­գիր չի ընտ­րում ա­ռանց թեկ­նա­ծուի ան­հա­տա­կա­նու­թյունն ու սկզ­բունք­նե­րը նկա­տի առ­նե­լու։
Լավ, հաշ­վեք ո­չինչ էլ չեմ ա­սել։ Ա­մեն մարդ ինքն է ո­րո­շում ում ընտ­րել, ին­չը ընտ­րել և ին­չու ընտ­րել։ Թե չէ խոր­հուրդ­նե­րով, խո­սե­լով, կար­ծիք պար­տադ­րե­լով բան չի փոխ­վի։ Բայց մի բան էլ ա­սեմ. չթաքց­նեք, որ ճիշտ եմ։ Մենք պի­տի ընտ­րու­թյուն կա­տա­րենք Ստե­փա­նա­կեր­տի հա­մար։ Եվ ե­թե չկա­րո­ղա­ցանք ա­զատ­վել անձ­նա­կան մո­տե­ցում­նե­րից ու մտա­ծու­մից, կորց­նողն է­լի Ստե­փա­նա­կերտն է լի­նե­լու։ Ա­վե­լի ման­րա­մասն` չընտ­րենք մեր բա­րե­կա­մին, ո­րով­հետև մեր բա­րե­կամն է, այլ ընտ­րենք նրան, ով քա­ղա­քի բա­րե­կամն է և մեզ­նից յու­րա­քան­չյու­րի բա­րե­կա­մը... Թե չէ ստիպ­ված ենք լի­նե­լու ՙվա­յե­լել՚ նույն պատ­կեր­նե­րի շա­րու­նա­կա­կան ներ­կա­յու­թյու­նը և չենք կա­րո­ղա­նա­լու քա­ղա­քի փոք­րիկ բնա­կիչ­նե­րին բա­ցատ­րել, թե մենք այդ ինչ ի­րա­վուն­քով ենք զավ­թել ի­րենց տա­րածք­նե­րը...

Չէ, մի տե­սակ չի ստաց­վում, չեմ կա­րո­ղա­նում բա­ցատ­րել, թե ինչ է ու­զածս, պա­հան­ջածս էլ, խնդ­րածս էլ։ Երևում է, ա­մեն ինչ խառ­նել եմ, շփո­թել և չգի­տեմ ին­չից է սկ­սե­լու նոր քա­ղա­քա­պե­տը... Ա­վե­լի շատ դր­սո՞ւմ է լի­նե­լու, թե` աշ­խա­տա­սե­նյա­կում, ա­վե­լի շատ զբաղ­վա՞ծ է լի­նե­լու, թե չի մեր­ժե­լու բո­լոր նրանց, ով­քեր հայ­տն­վե­լու են ըն­դու­նա­րա­նում, ո­րո­շում­նե­րը կա­յաց­նե­լո՞ւ է մե­նակ, թե ա­վա­գա­նու ան­դամ­նե­րի հետ խոր­հր­դակ­ցե­լուց հե­տո, կա­րո­ղա­նա­լո՞ւ է լսել հին ստե­փա­նա­կերտ­ցի­նե­րին, նկա­րիչ­նե­րին ու ճար­տա­րա­պետ­նե­րին, գրող­նե­րին ու ու­սու­ցիչ­նե­րին... Հե­տո՞... է­լի շատ բան...

Իս­կա­պես, դժ­վար է լի­նե­լու: Եվ քա­նի տեղն է, մի ան­գամ էլ ա­սեմ, թե ին­չու չեմ ու­զում լի­նել քա­ղա­քա­պետ։ Ո­րով­հետև ՙչէ՚ պստ­լիկ, բայց կարևոր ու գեր­ժա­մա­նա­կա­կից բա­ռը բա­ցա­կա­յում է իմ բա­ռա­պա­շա­րից։ Իսկ ի՞նչ է դա նշա­նա­կում։ Աշ­խար­հա­կոր­ծան ո­չինչ։ Ուղ­ղա­կի չե­ղած տե­ղից ավ­տոտ­նակ­նե­րի տեղ եմ տրա­մադ­րե­լու բո­լոր նրանց, ով­քեր նման հար­ցով դի­մեն ինձ։ Դու­քա­նի տեղ են ու­զե­լո՞ւ, խնդ­րեմ, բնա­կա­նա­բար, է­լի չե­ղած տե­ղից։ Սր­ճա­րա­նի տե՞ղ, խնդ­րեմ, թե­կուզ և Վե­րած­նն­դի հրա­պա­րա­կում, ինչ վատ բան կա այդ­տեղ, ժո­ղովր­դի հա­մար է, չէ՞... Ի­հար­կե... Տա­րա՞ծք` տուն կա­ռու­ցե­լու հա­մար, ոչ մի հարց, որ­տեղ ու­զում ես... ինչ ու­զում ես... ու­րիշ ինչ պի­տի ա­նի ժո­ղովր­դի ընտ­րյա­լը, կա­րե­լի է ա­սել նաև` ժո­ղովր­դա­կան քա­ղա­քա­պե­տը...
Մի տա­րօ­րի­նակ բան էլ, ո­րը ես չեմ կա­րող ա­նել՝ աշ­խա­տա­վայ­րում եր­կար նս­տե­լը։ Մի բա­վա­կա­նին տա­րի­քով ըն­կեր ու­նեի, ի դեպ, այն ե­զա­կի­նե­րից, ով ծն­վել ու մե­ծա­ցել է Ստե­փա­նա­կեր­տում։ Գի­տե՞ք ինչ էր ա­սում, ա­սում էր՝ ե­թե քա­ղա­քա­պետն ինքն ի­րեն փա­կեց կա­բի­նե­տում, քա­ղա­քը կա­րող են նաև գո­ղա­նալ...
Այս­քա­նը: Մնա­ցա­ծը ո­րո­շեք ինք­ներդ:

 

 

 

]]>
arturcom1@gmail.com (Super User) ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆ Fri, 23 Aug 2019 16:35:15 +0000
ԻՄ ՍՏԵ­ՓԱ­ՆԱ­ԿԵՐ­ՏԸ... ԿՐ­ԿԻՆ "ԹԻ­ՐԱ­ԽՈՒՄ" http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/2019-02-09-10-18-06/item/27291-2019-08-16-19-11-06 http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/2019-02-09-10-18-06/item/27291-2019-08-16-19-11-06 ԻՄ ՍՏԵ­ՓԱ­ՆԱ­ԿԵՐ­ՏԸ... ԿՐ­ԿԻՆ
Սիր­վարդ ՄԱՐ­ԳԱ­ՐՅԱՆ

Հարևա­նու­թյամբ հաշտ ու հա­մե­րաշխ ապ­րող եր­կու Ստե­փա­նա­կերտ ու­նենք... ի­րար լրաց­նող, ի­րար փո­խա­րի­նող, ժամ առ ժամ կեր­պա­րա­նա­փոխ­վող` ձեռք¬ձեռ­քի, ոտք¬ոտ­քի, շունչ¬շն­չի, ի­րար կա­րո­տող... Քա­ղաքն իմ՝ հին ժո­ղովր­դա­կան լեզ­վով ՙկնք­ված՚ թա­ղա­մա­սեր շատ ու­նի` Բա­զա­րին, Օ­բուվ­նուն թա­ղե­րը, Քյոհ­նա Ար­մե­նա­վա­նը, Մար­տու­նի քու­չան, Բան­վո­րա­կան թա­ղը, Տը­ղը­ցունց, Ղը­վուխ­նե­ցունց, Հար­հա­րե­ցունց (Ալ­ղու­լե­ցունց) մահ­լե­նե­րը, ԴՕՍ¬ին շեն­քը, Կրա­սին­կո­վանց հա­յա­թը և այս­պես շա­րու­նակ... Այ­սօր մեր ՙթի­րա­խում՚ նույն ին­քը՝ Կրա­սին­կո­վանց հա­յաթն է` իր հին ու բա­րի ա­վան­դույթ­նե­րով, բնա­կիչ­նե­րի նիս­տու­կա­ցով, սո­վո­րույթ­նե­րով՝ լիար­ժեք, բազ­մա­շերտ ու բազ­մար­ժեք իր կո­լո­րի­տով...

Ա­ռա­ջին զրու­ցա­կիցս Է­լեա­նո­րա Օ­սի­պո­վան է, ով հենց այդ բա­կում էլ ծն­վել ու հա­սակ է ա­ռել: Տա­րեց­նե­րից լսա­ծով Կրա­սին­նի­կո­վը ե­ղել է հա­րուստ վա­ճա­ռա­կան, և այդ բո­լոր տնե­րը նրան են պատ­կա­նել, իսկ ա­ռա­ջին հար­կում նրա ձիա­րանն էր։ Է­լեա­նո­րա­յի ծնող­ներն այդ­տեղ բնա­կու­թյուն են հաս­տա­տել 30-ա­կան­նե­րին։ Հայ­րը՝ Սու­րեն Օ­սի­պո­վը, մաս­նակ­ցել է ֆին­նա­կան պա­տե­րազ­մին, ա­պա Մեծ հայ­րե­նա­կա­նին, ու պա­տե­րազ­մից այդ­պես էլ տուն չի վե­րա­դար­ձել։ Մայ­րը՝ Լյու­սյա Շա­դուն­ցը, ստիպ­ված էր մե­նակ կրել ըն­տա­նի­քի հոգ­սը։ Նա ա­վար­տել է Բաք­վի բժշ­կա­կան ինս­տի­տու­տը՝ դե­ղա­գոր­ծի մաս­նա­գի­տու­թյամբ, աշ­խա­տել է տար­բեր դե­ղատ­նե­րում և գրե­թե 17 տա­րի դե­ղա­գոր­ծու­թյուն է դա­սա­վան­դել Ստե­փա­նա­կեր­տի բժշ­կա­կան տեխ­նի­կու­մում։ Եր­կու որ­դի ու մի դուստր է ու­նե­ցել տի­կին Է­լեա­նո­րան, որ­դի­նե­րը եր­կուսն էլ բարձ­րա­գույն բժշ­կա­կան կր­թու­թյուն են ստա­ցել, սա­կայն որ­դի­նե­րից մե­կը՝ Սեր­գե­յը, զոհ­վել է Ար­ցա­խյան ա­զա­տա­մար­տում, իսկ Ռո­բերտն ակ­նա­բույժ է, դուստ­րը` Սու­սան­նան, նույն­պես բարձ­րա­գույն կր­թու­թյամբ կաթ­նամ­թեր­քի մշակ­ման տեխ­նո­լոգ է։Ազ­գու­թյամբ ռուս Կրա­սին­նի­կո­վի ա­նու­նով է նրանց փո­ղո­ցը կնք­վել ու մնա­ցել, ոչ ոք չէր ա­սում Կնու­նյանց­նե­րի փո­ղոց, ողջ քա­ղա­քը այդ­պես էլ կո­չում էր` Կրա­սին­կո­վանց հա­յա­թը։ Բա­կի տա­րեց­նե­րի պատ­մե­լով` Կրա­սին­նի­կո­վը մա­հա­ցել է 1914 թվա­կա­նին։ Ար­դեն նշե­ցինք, որ ա­ռա­ջին հար­կում նրա ձիա­նոցն էր, իսկ 2-րդ հար­կա­բա­ժի­նը հյու­րա­նոց էր։ Խոր­հր­դայ­նաց­ման տա­րի­նե­րին այն ան­ցավ պե­տու­թյա­նը և ար­դեն որ­պես բնա­կա­րան­ներ տրա­մադր­վե­ցին քա­ղա­քա­ցի­նե­րին։  Այն տա­րի­նե­րին այդ բնա­կա­րան­նե­րը Ստե­փա­նա­կեր­տի հա­մար ճո­խու­թյուն էին` գե­ղե­ցիկ, արևկող սե­նյակ­ներ, հաստ պա­տե­րով շի­նու­թյուն­ներ, բնա­կիչ­նե­րը գոհ էին ի­րենց պայ­ման­նե­րից, ա­ռա­ջին հարկն էլ հար­մա­րեց­րել ու բնա­կա­րան­նե­րի են վե­րա­ծել, մար­դիկ ի­րենց հա­մար կցա­կա­ռույց­նե­րով հար­մա­րու­թյուն­ներ են ստեղ­ծել, տուն¬տեղ են դրել, զա­վակ­ներ մե­ծաց­րել, մինչև կա­մաց¬կա­մաց, հեր­թով քա­ղա­քի տար­բեր փո­ղոց­նե­րում բնա­կա­րան­ներ են  ստա­ցել ու տե­ղա­փոխ­վել։ Տի­կին է­լեա­նո­րան հա­վա­տաց­նում է, որ բո­լոր բնա­կիչ­ներն էլ կա­րո­տով են հի­շում ի­րենց բա­կը, որ­տեղ մար­դիկ ապ­րում էին մի ըն­տա­նի­քի պես։ Բա­կում մեծ տա­ղա­վար կար,  որ­տեղ հա­վաք­վում ու թեյ էին խմում, ի­րար հյու­րա­սի­րում, մեջ­տեղ բե­րում ում տան ինչ հա­մեղ պա­տառ կար, տղա­մար­դիկ նար­դի, շախ­մատ, լո­տո ու շաշ­կի էին խա­ղում։ Մինչև Շար­ժումն սկս­վե­լը, հար­սա­նիք­նե­րը բա­կում էին ա­նում, մեծ վրա­նի տակ, ու բո­լո­րը` մե­ծով¬փոք­րով, մաս­նակ­ցում էին այդ ա­րա­րո­ղա­կար­գին։ Քա­ղա­քի շատ նշա­նա­վոր մար­դիկ, պաշ­տո­նյա­ներ այդ բա­կում են ապ­րել. Աի­դա Ներ­սե­սով­նան՝ ա­ռող­ջա­պա­հու­թյան մար­զա­յին բաժ­նի վա­րի­չը, նրա քույ­րը՝ Ռո­մե­լա Ներ­սե­սով­նան՝ օ­տար լեզ­վի դա­սա­խոս, Էմ­մա Հայ­րու­մյա­նը` բարձ­րա­գույն կր­թու­թյամբ հարգ­ված ու­սուց­չու­հի, նրա ծնող­նե­րը` Խա­չա­տուրն ու Հե­րիք­նա­զը, բո­լո­րի կող­մից հարգ­ված, գյու­ղից ով գա­լիս էր, նրանց հար­կի տակ էր հյու­րըն­կալ­վում, պա­տիվ­նե­րի ար­ժա­նա­նում, հա­ցով, սրտ­նե­րը բաց, հար­գան­քով մար­դիկ էին։ Բազ­մա­զա­վակ Ա­ղա­յան­նե­րի ըն­տա­նի­քի մայ­րը հաց էր ծա­խում, պա­տե­րազ­մա­կան տա­րի­նե­րին օգ­նում, ձեռք էր հասց­նում բո­լո­րին։ Ծնող­նե­րի մա­հից հե­տո Էլ­մի­րան (հե­տա­գա­յում` ՊԲ գն­դա­պետ) պա­հել ու մե­ծաց­րել է իր քույր¬եղ­բայր­նե­րին, բո­լո­րին մի կտոր հա­ցի տեր ա­րել։

Բազ­մա­թիվ սե­րունդ­ներ են դուրս ե­կել այդ բա­կից` կիրթ, խե­լա­ցի մար­դիկ, ո­րոն­ցից շա­տե­րին քա­ղա­քում մա­տով էին ցույց տա­լիս։ Տի­կին Է­լեա­նո­րա­յի աչ­քի ա­ռաջ է քա­ղա­քը քա­ղաք դար­ձել, թատ­րո­նի  շի­նա­րա­րու­թյունն ի­րենց աչ­քի ա­ռաջ է տե­ղի ու­նե­ցել, չի մո­ռա­նում նրա ճար­տա­րա­պե­տի` տի­կին Թա­մա­րա­յի տես­քը՝ ներ­կա­յա­ցուց­չա­կան, գե­ղե­ցիկ, խս­տա­բա­րո, բո­լո­րը նրան հար­գան­քով էին վե­րա­բեր­վում։ Այ­սօր էլ նրանց ըն­տա­նի­քում Կրա­սին­կո­վանց թա­ղա­մա­սը միշտ ներ­կա է, հա­ճախ են հի­շում ու վեր­հի­շում գլխ­նե­րով ան­ցած օ­րե­րը, նշա­նա­կա­լից դեպ­քերն ու ի­րա­դար­ձու­թյուն­նե­րը, այդ հի­շո­ղու­թյուն­նե­րը նրանց կյան­քի մի մասն են կազ­մում, ե­թե ոչ զգա­լի մա­սը՝ պա­րուր­ված քաղցր, ան­մո­ռա­նա­լի ի­րա­դար­ձու­թյուն­նե­րով։ Զրու­ցա­կիցս, հա­գուրդ տա­լով հու­շե­րին, ա­սում է, թե կյանքն այն ժա­մա­նակ է ե­ղել, թե­կուզ պա­կաս¬պռատ էլ են ե­ղել, բայց եր­ջա­նիկ էին, ի­րար հա­րե­հաս, ու­րի­շի ցավ, ու­րի­շի հոգս ու  խն­դիր  չկար, յու­րա­քան­չյու­րի ու­րա­խու­թյու­նը բո­լո­րինն էր, յու­րա­քան­չյու­րի հոգ­սը ի­րեն­ցից ա­մեն մե­կի­նը։ Ընդ­հա­նուր պատշ­գամբ ու­նեին, դուրս էին գա­լիս ի­րար օգ­նում, լո­բի էին մաք­րում, բուրդ ծե­ծում, ժեն­գյա­լով հաց ու կար­կան­դակ­ներ թխում, ի­րար սր­տանց հյու­րա­սի­րում։ Քա­ղա­քում հայտ­նի ե­րեք քույ­րե­րը՝ Զի­նան, Վա­րյան ու Ա­րու­սը, թա­ղի ՙաստ­ղերն՚ էին, այն­պի­սի սեր ու հո­գա­տա­րու­թյուն էին ի­րար հան­դեպ ցու­ցա­բե­րում, որ բա­ռե­րով ար­տա­հայ­տելն անհ­նար է։ Տան տղա­մարդն էլ էին ի­րենք, կինն էլ, նրանց ձե­ռից գործ չէր պրծ­նում, ողջ Ստե­փա­նա­կերտն էր նրանց ճա­նա­չում։ Որն է ա­մե­նա­հե­տաքր­քի­րը, երբ հիմ­նա­կան բնա­կիչ­նե­րը կա­մաց¬կա­մաց նոր տուն են ստա­ցել ու հե­ռա­ցել, նոր ե­կած բնա­կիչ­ներն էլ նույն հա­մե­րաշ­խու­թյու­նը պա­հել են, թա­ղի ա­վան­դույթ­նե­րը շա­րու­նա­կել են մինչև վերջ։ Դուռ, պա­տու­հան փա­կել չկար, բա­կում ըն­դա­մե­նը մեկ¬եր­կու հո­գի հե­ռա­խոս ու­նեին, ով ու­զում էր, երբ ու­զում գա­լիս, զան­գում էր։

Այս բա­կում գրե­թե 1,5 տաս­նա­մյակ ապ­րել է նաև գրող¬լրագ­րող Դա­վիթ Մի­քա­յե­լյա­նը։ Նա նույն­պես ջերմ ու տա­քուկ հու­շե­րով է կապ­ված քա­ղա­քում հայտ­նի այդ բա­կի հետ։ Դա­վի­թի հի­շո­ղու­թյուն­նե­րում  բակն ա­մե­նա­հին ա­վան­դույթ­նե­րով ապ­րող կեն­սու­նակ, թրթ­ռուն, տրո­փող օր­գա­նիզմ էր, իր սո­վո­րույթ­նե­րով հա­րուստ ու աչ­քի զարն­վող, խիտ բնա­կեց­ված։ Յու­րա­քան­չյուր ըն­տա­նի­քում 5-8 ե­րե­խա էր մե­ծա­նում։ Նրա երկ­րորդ ու­րա­խու­թյունն այն էր, որ տու­նը թատ­րո­նի հարևա­նու­թյամբ էր և ա­ռի­թը բաց չէր թող­նում  ներ­կա­յա­ցում­նե­րը դի­տե­լու։ Հարևան­նե­րով, ըն­տա­նիք­նե­րով կի­նո ու թատ­րոն էին գնում, կիս­վում էին տպա­վո­րու­թյուն­նե­րով, քն­նար­կում... Բա­կի տա­ղա­վա­րում հա­ճախ էին տո­նախմ­բու­թյուն­ներ լի­նում, ո­րոնց ողջ բակն էր մաս­նա­կից դառ­նում։ Ե­րե­կո­յան բա­կի տա­ղա­վա­րում մեկ բա­ժակ թե­յի շուրջ օր­վա ի­րա­դար­ձու­թյուն­ներն էին քն­նար­կում, բա­կի ե­րե­խա­նե­րի ու­ժե­րով հա­մերգ­ներ էին կազ­մա­կերպ­վում։ Թթե­նու ծա­ռեր կա­յին,  հա­վաք­վում,  թութ էին  թափ տալ­իս ու բո­լո­րում շա­լի շուր­ջը, ու նրանց հա­մե­րաշ­խու­թյու­նից թութն ա­վե­լի էր քաղց­րա­նում։ Թութ թա­փելն էլ տո­նախմ­բու­թյան էր վե­րած­վում, մե­կը չկար բա­կում, որ ի­րեն օ­տար ու մե­կու­սաց­ված զգար, մե­կը մյու­սով էր ապ­րում, ան­նա­խա­դեպ երևույթ էր, այ­սօր այդ ա­վան­դույթ­նե­րից, սո­վո­րույթ­նե­րից, ցա­վոք, շատ ենք հե­ռա­ցել, ա­սում է զրու­ցա­կիցս ու ե­րա­նի տա­լիս ան­ցած ու ան­դառ­նա­լի օ­րե­րին։

Լա­վա­գույն ա­վան­դույթ­նե­րի ՙկն­քա­հայ­րը՚ թա­ղի տա­րեց­ներն էին։ Թե մե­կի հա­մար գյու­ղից մի թոն­րա­հաց էին բե­րում, նշ­խա­րի պես բա­ժա­նում էր։ Միայն քաղցր հի­շո­ղու­թյուն­ներ ու­նի Դա­վիթն այդ թա­ղա­մա­սից, միակ ցավն այն է, որ այն այլևս չկա, և թաղն ապ­րում է միայն հին բնա­կիչ­նե­րի հու­շե­րում ու նրանց հո­գում։Ստե­փա­նա­կեր­տի քա­ղա­քա­պե­տա­րա­նի կր­թու­թյան և սպոր­տի բաժ­նի գլ­խա­վոր մաս­նա­գետ Ա­նա­հիտ Մես­րո­պյա­նի ման­կու­թյու­նից ե­րի­տա­սար­դու­թյուն ձգ­վող հու­շե­րը նույն­պես  Կրա­սին­կո­վանց հա­յա­թի հետ են կապ­ված։ Թա­ղում հայտ­նի Վա­չիկ և Սե­դա Մես­րո­պյան­նե­րը 4 զա­վակ են ու­նե­ցել` ե­րեք որ­դի և մեկ դուստր՝ Ա­նա­հի­տը։  Ջերմ ու ան­ջն­ջե­լի են հի­շո­ղու­թյուն­նե­րը… Մեր առջև իր սիր­տը բա­ցում ու ան­կեղ­ծա­նում է նա. Ա­ղա­յան­նե­րը, Իշ­խա­նյան­նե­րը, Օ­սի­պով­նե­րը, Խուր­շու­դյան­նե­րը, Քո­չա­րյան­նե­րը բազ­մա­թիվ ման­կա­վարժ­ներ, շատ ու շատ ազ­դե­ցիկ մար­դիկ, քա­ղա­քում մեծ հար­գանք  վա­յե­լող մտա­վո­րա­կան­ներ... Ղա­րա­բաղ­ցու լեզ­վով ա­սած` գյուռ (շեն) հա­յաթ է ե­ղել, քա­ղա­քի տար­բեր թա­ղա­մա­սե­րից գա­լիս, մեզ հետ խա­ղում էին, մեր ըն­կե­րու­թյունն էին փնտ­րում, մենք էլ բո­լո­րին սր­տա­բաց, գր­կա­բաց ըն­դու­նում էինք։ Կզար­մա­նաք, բայց բա­կի ման­կա­վարժ­նե­րի նա­խա­ձեռ­նու­թյամբ ճամ­բար էր կազ­մա­կերպ­վում, բա­կա­յին գրա­դա­րան էլ ու­նեինք, դաս­վար­ներ Ան­տիկն ու Ա­րաք­սյան մեզ օգ­նում էին գր­քեր ընտ­րել ու կար­դալ, ամ­սագ­րեր ու թեր­թեր էին բե­րում, ու դրանք ա­ռա­վո­տից ե­րե­կո ձեռ­քից ձեռք էին անց­նում։ Թա­ղա­յին ժո­ղով­ներ էին գու­մա­րում ու բո­լոր խր­թին հար­ցե­րը լու­ծում էին թա­ղո­վի։ Ցան­կա­ցած խա­ղի մե­ծե­րը հետևում էին, որ ու­սու­ցո­ղա­կան բնույ­թի լի­նի, իմ ու քո ե­րե­խա չկար, բո­լո­րի աչ­քը բո­լո­րի ե­րե­խա­նե­րի վրա էր, հարևա­նը հարևա­նի հա­մար պա­տաս­խա­նատ­վու­թյուն էր զգում: Բա­կի ե­րե­խա­նե­րը մե­ծա­հա­սակ­նե­րի հա­մար ջուր էին բե­րում, իսկ նրանք էլ կոն­ֆետ ու քաղց­րա­վե­նիք էին հյու­րա­սի­րում։ Իսկ երբ ձմ­ռան հա­մար փայտ էին բե­րում, ե­րե­խա­նե­րը թա­ղով հա­վաք­վում և օգ­նում էին փայ­տը տե­ղա­փո­խե­լու ու դա­սա­վո­րե­լու գոր­ծում։ Սա­չյան քույ­րե­րին՝ Զի­նա­յին, Վա­րյա­յին ու Ա­րու­սին, անհ­նար է մո­ռա­նա­լը։ Ան­գամ բակ ե­կող դաչ­նիկ­նե­րի (հո­վեկ­ներ) հետ էինք մտեր­մու­թյուն ա­նում, այն վե­րած­վում էր մեծ բա­րե­կա­մու­թյան, այ­սօր այդ մտեր­մու­թյու­նը շա­րու­նակ­վում է, երբ մեկն ու մե­կը դր­սից գա­լիս է, զան­գում է, ու­զում է բո­լո­րին տես­նել։

Ա­նա­հի­տը սի­րով հի­շում է ի­րենց ման­կու­թյան խա­ղե­րը՝ ՙման­թա­գի՚, ՙպրիգլ­կի՚, ՙկա­շա­մա­նի՚, ՙտա­սը չո­փա­նի՚, ՙկյողլ­կա­նի՚, իսկ գն­դակ ու­նե­նալն ար­դեն իսկ շքե­ղու­թյուն էր։ Մեր խա­ղա­լիք­նե­րը տար­բեր չա­փի փայ­տի կտոր­ներն էին, բայց մենք ու­րախ, ան­հոգ ու եր­ջա­նիկ էինք: Տա­րի­նե­րի հետ բա­կում սե­ղա­նի թե­նիս ու­նե­ցան, և խա­ղում էին բո­լո­րը` թե ՜ մե­ծե­րը և թե ՜ ե­րե­խա­նե­րը: Ի­րենց ա­ռան­ձին ժա­մերն ու­նեին ու ի­րար չէին խան­գա­րում։ Ե­թե մե­կի  ե­րե­խա­յին կող­քի թա­ղից նե­ղաց­րել են, ողջ թա­ղա­մա­սով են գնա­ցել ու ՙպա­տիվ՚ պա­հան­ջել։ Մայրս աշ­խա­տան­քից գի­շերն  էր գա­լիս, բայց վս­տահ էր, որ հարևան­ներն իր ե­րե­խա­նե­րին աչ­քա­թող չեն ա­նե­լու, վս­տահ էր, որ ե­րե­խա­նե­րին տաս­նյակ  մայ­րա­կան աչ­քեր են հետևե­լու։ Նույն Սա­չյան քույ­րե­րի տա­նը տղա­մարդ չկար, բա­կի տղա­ներն ա­ռա­ջի­նը նրանց փայտն էին ջար­դում ու կես ժամ­վա ըն­թաց­քում հա­վա­քում, իսկ քույ­րերն էլ բա­կի ե­րե­խա­նե­րի հա­մար տո­նա­կան ծախս էին ա­նում` էլ չի­րու­չա­միչ, էլ կար­կան­դակ­ներ։ Նույն պատ­րաս­տա­կա­մու­թյամբ նաև մյուս հարևան­նե­րին էին օգ­նում՝ ՙՄե­կը բո­լո­րի հա­մար, բո­լո­րը՝ մե­կի՚ կար­գա­խո­սը նս­տած էր յու­րա­քան­չյու­րի մեջ։ Թա­ղի վրա­նա­յին հար­սա­նիք­նե­րը ան­մո­ռա­նա­լի էին, մայրս էր միշտ միա­տե­սակ գոգ­նոց­ներ ու գլ­խա­շո­րեր կա­րում խո­հա­րար­նե­րի ու նրանց օգ­նա­կան­նե­րի հա­մար, նույ­նը` ծնն­դյան օ­րե­րին ու բա­նակ ճա­նա­պար­հե­լու ա­րա­րո­ղու­թյուն­նե­րի ժա­մա­նակ։ Ա­նա­հի­տի կար­ծի­քով` ա­մե­նա­կարևորն այն է, որ այդ կապն ու մտեր­մու­թյու­նը շա­րու­նակ­վում է բո­լոր հո­բե­լյան­նե­րին ու հար­սա­նիք­նե­րին հրա­վի­րում են ի­րար, երկ­րորդ այդ­պի­սի սեր ու միաս­նու­թյուն նա չի տե­սել: Նոր ժա­մա­նակ­նե­րը նոր բար­քեր ու սո­վո­րու­թյուն­ներ են ի­րենց հետ բե­րում, ո­րոնք հին ու բա­րի ժա­մա­նակ­նե­րի հետ ոչ մի ա­ղերս չու­նեն։ Ամ­ռա­նը ոտ­քով գնում էին ՙԿար­կառ՚ գե­տում լո­ղա­նա­լու, և ան­պայ­ման մե­ծե­րից ի­րենց հետ գա­լիս էին։ Շար­ժա­կան կի­նո էր գա­լիս, բա­կում կազ­մա­կերպ­ված կի­նո­դիտ­ման էին նս­տում, ո՞ւմ մտ­քով կանց­ներ խան­գա­րել, ա­վե­լին` այդ օ­րե­րին նրանք հյու­րըն­կա­լում էին կի­նո­սի­րող­նե­րի ՙՄար­տու­նի՚ փո­ղո­ցից, բան­վո­րա­կան թա­ղից և այլն։

Մշա­կու­թա­յին թա­ղա­մաս էր. թատ­րո­նը, ՙՀոկ­տեմ­բեր՚ կի­նո­թատ­րո­նը, ֆիլ­հար­մո­նիան: Հի­շում է` դե­րա­սան­նե­րի, եր­գիչ­նե­րի հա­մար սա­ռը ջուր էին տա­նում, որ թող­նեն փոր­ձե­րը նա­յեն։ Ա­տամ­հա­տի­կը բա­կում էին ա­նում ու ողջ թա­ղա­մա­սին մաս­նա­կից ա­նում։ Հի­շում է` վեր­ջի­նը Դա­րյա­նանց ըն­տա­նիքն է դուրս ե­կել բա­կից, մար­դիկ նույ­նիսկ տա­րի­նե­րով մնա­ցել են կի­սա­քանդ տա­նը, բայց չեն ու­զե­ցել տե­ղա­փոխ­վել, շա­տե­րը թա­ղա­մա­սից տե­ղա­փոխ­վե­լը շատ ծանր են տա­րել։

Յու­րա­քան­չյուր ըն­տա­նի­քում պահ­վում են մա­սուն­քի պես՝ որ­պես քաղցր ու ան­դառ­նա­լի հու­շե­րի վա­վե­րագ­րեր, ա­սում է Ա­նա­հի­տը` կա­րո­տից խու­նա­ցած հա­յաց­քը թաքց­նե­լով…
Հ.Գ. Կնու­նյանց­նե­րի 26 հաս­ցեում գտն­վող Կրա­սին­կո­վանց հա­յաթն այլևս գո­յու­թյուն չու­նի, չկան հարևա­նու­թյամբ գտն­վող ՙՖիլ­հար­մո­նիան՚ ու ՙՀոկ­տեմ­բեր՚ կի­նո­թատ­րո­նը, սա­կայն այդ տա­րած­քում այս օ­րե­րին ին­տեն­սիվ շի­նա­րա­րու­թյուն է ըն­թա­նում։ Հե­ռու չէ այն օ­րը, երբ ստե­փա­նա­կերտ­ցի­ներն այդ հաս­ցեում կու­նե­նան ժա­մա­նա­կա­կից ճար­տա­րա­պե­տա­կան լու­ծում­նե­րով մար­զամ­շա­կու­թա­յին հա­մա­լիր... Կանց­նեն տա­րի­ներ, կփո­խա­րին­վեն սե­րունդ­նե­րը, սա­կայն մայ­րա­քա­ղա­քի հի­շո­ղու­թյան քղան­ցք­նե­րում կպահ­պան­վեն Ստե­փա­նա­կեր­տի թաղ ու թա­ղա­մա­սե­րի ի­դիլ­լիկ պա­տում­նե­րը, ո­րոնք մեր հրաշք քա­ղա­քի կեն­սագ­րու­թյան ան­կապ­տե­լի մասն են...

 

 

 

]]>
arturcom1@gmail.com (Super User) ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆ Fri, 16 Aug 2019 18:37:32 +0000
ԺՈ­ՂՈՎՐ­ԴԻ ԾԱ­ՌԸ http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/2019-02-09-10-18-06/item/27275-2019-08-12-18-31-36 http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/2019-02-09-10-18-06/item/27275-2019-08-12-18-31-36 ԺՈ­ՂՈՎՐ­ԴԻ ԾԱ­ՌԸ
Նո­րեկ ԳԱՍ­ՊԱ­ՐՅԱՆ

Ես սի­րում եմ մե­նա­կու­թյու­նը։ Եվ սա ա­մենևին էլ ռո­ման­տիկ վի­ճակ չէ, ոչ էլ՝ գո­նե պոե­զիա։ Սա փա­խուստ էլ չէ։ Ուղ­ղա­կի հրա­շա­լի է, երբ ոչ մե­կը չի կանգ­նում իմ ու իմ միջև, չի մի­ջամ­տում մեր զրույ­ցին, չի փոր­ձում հաշ­տեց­նել մեզ, դա­սեր տալ, խառն­վել մեր ներ­քին գոր­ծե­րին։ Ճիշտ է, ո­րոշ ժա­մա­նակ անց ինքս ինձ­նից ձանձ­րա­ցած, հիաս­թափ­ված ու հոգ­նած վե­րա­դառ­նում եմ բո­լո­րի կող­մից ըն­դու­նե­լի իմ նախ­կին կեն­ցա­ղա­վա­րու­թյա­նը, բայց այն­տեղ էլ հաս­տատ­վել չեմ կա­րո­ղա­նում։ Եվ հաս­կա­նում եմ, որ իմ կռիվն ինձ հետ է, որ ոչ մե­կը մե­ղա­վոր չէ իմ ան­տար­բե­րու­թյան, իմ դժ­գո­հու­թյան, իմ ծու­լու­թյան ու ան­զո­րու­թյան մեջ։ Ես ուղ­ղա­կի չեմ կա­րո­ղա­նում ինքս ինձ հա­մո­զել, որ ա­մենևին էլ վատ չէ բո­լո­րից տար­բեր­վե­լը, ու­րիշ­նե­րի նման չմ­տա­ծե­լը, սե­փա­կան գա­ղա­փար­նե­րով ո­ղող սկզ­բունք­նե­րին վս­տա­հելն ու հետևե­լը, որ ես էլ կա­րող եմ ինչ-որ բան փո­խել մի­լիո­նա­վոր մարդ­կան­ցով բնա­կեց­ված, ըն­դար­ձակ, հա­ճախ ոչ հա­ճե­լի ու հաս­կա­նա­լի այս տա­րածք­նե­րը, ո­րը աշ­խարհ է կոչ­վում կամ` Եր­կիր մո­լո­րակ։ Ի վի­ճա­կի չեմ հաս­կա­նալ նաև, թե ին­չու են մեզ խա­բել՝ ա­նընդ­հատ կրկ­նե­լով, որ պատ­մու­թյան շար­ժիչ ու­ժը ժո­ղո­վուրդն է։ Ծի­ծա­ղե­լի է։ Ա­սեմ, որ եր­բեք էլ չեմ հա­վա­տա­ցել ու ինձ չի ոգևո­րել այդ մո­նու­մեն­տալ սու­տը։ Եվ ինչ­քան փոր­ձել եմ շո­շա­փել այդ ՙշար­ժի­չը՚, այն այն­քան դար­ձել է վե­րա­ցա­կան, հո­րի­նո­վի, շի­նած, այն­քա՛ն հե­ռու... ա­նի­րա­կան էլ...

Չեմ ու­զում հարց­նել՝ կա՞ մե­կը, ով հա­վա­տում է դրան, ով այդ հո­րին­ված­քի հա­մար պատ­րաստ է ա­նի­մաստ խի­զա­խու­մի, կա­խա­ղան հան­վե­լու, խա­րույկ նետ­վե­լու... Ի­հար­կե, բո­լոր ժա­մա­նակ­նե­րում, բո­լոր ժո­ղո­վուրդ­նե­րի մեջ էլ գտն­վում են այս­պի­սի­նե­րը, ա­ռանց նույ­նիսկ ի­րար ճա­նա­չե­լու ու ա­ռանց գա­ղա­փա­րի, քնած, թե` ար­թուն, հպար­տո­րեն կանգ­նում են ի­րար կող­քի ու վան­կար­կում ի­րենց նոր տի­րոջ ա­նու­նը։ Եվ սա նո­րու­թյուն չէ, սա կար­գին, դա­րե­րի ըն­թաց­քում մշակ­ված ըն­թացք է, ա­նընդ­մեջ կրկն­վող, բայց հա­ճույ­քով մա­տուց­վող, հա­ճախ, իբրև նո­րու­թյուն ու ժա­մա­նա­կա­կից մտա­ծո­ղու­թյան ար­դյունք կամ ար­տա­հայ­տու­թյուն։ Եվ յու­րա­քան­չյուր ան­հատ, հա­մայ­նա­կան մտա­ծո­ղու­թյու­նից դուրս ապ­րող մե­կը ի­րա­վունք ու­նի  գո­նե ինքն  ի­րեն  եր­բեմն հարց­նել՝ ո՞վ է  ժո­ղո­վուր­դը և որ­տե՞ղ է բնակ­վում։ Կար­ծում եմ, ով էլ փոր­ձի պա­տաս­խա­նել, չի ստաց­վե­լու, հա­վա­տա­ցող չի լի­նե­լու, ո­րով­հետև  մենք վա­ղուց ենք զրկ­վել այդ հար­ցին պա­տաս­խա­նե­լու ի­րա­վուն­քից, ու­զում եմ ա­սել, մենք այդ հար­ցի  պա­տաս­խա­նը թո­ղել ենք ինչ-որ  տեղ ու մո­ռա­ցել։ Եվ հենց դա էլ  հրա­շա­լի  պայ­ման­ներ է ստեղ­ծում յու­րա­քան­չյու­րին խո­սե­լու այդ վե­րա­ցա­կան երևույ­թից, ու­զում եմ ա­սել՝ ժո­ղովր­դի  ա­նու­նից։ Ա­նըն­կա­լե­լի բան է, մի  քա­նի հո­գի ի­րար կող­քի ժո­ղո­վուրդ են, ի­րա­րից նույ­նիսկ մի քա­նի քայլ հե­ռու՝ ոչ ժո­ղո­վուրդ։ Պարզ­վում է, որ այդ ժո­ղովր­դի փո­խա­րեն մե­կը միշտ մտա­ծում է, ո­րո­շում­ներ կա­յաց­նում, գա­ղա­փար­ներ մո­գո­նում, այ­սինքն՝ այդ ժո­ղովր­դին զր­կում մտա­ծե­լու, ինք­նու­րույն քայլ ա­նե­լու, նույ­նիսկ խո­սե­լու ի­րա­վուն­քից ու հնա­րա­վո­րու­թյու­նից։ Ու­զում եմ ա­սել, ե­թե ես դառ­նում եմ ժո­ղո­վուրդ, պար­տա­վոր եմ իմ մտա­ծա­ծը, իմ սկզ­բունք­նե­րը, իմ գա­ղա­փար­նե­րը, իմ տես­լա­կան­նե­րը դնել հե­ռու մի տեղ, ու­զում եմ ա­սել` մա­տա­ղել հա­մայ­նա­կան մտա­ծու­մին ու ա­սել այն, ինչ բո­լո­րը, ա­նել այն, ինչ մնա­ցա­ծը, քայ­լել այն­պես, ինչ­պես այդ անտ­րա­մա­բա­նա­կան զանգ­վա­ծը։

Մի բան ա­սեմ, ու­զես-չու­զես պի­տի ըն­դու­նես։ Դա իմ պատ­կե­րաց­րած, իմ ի­մա­ցած ժո­ղովր­դի հետ ոչ մի կապ չու­նի։ Ժո­ղո­վուր­դը հե­ռա­վոր մի գյու­ղում օր ու գի­շեր տք­նող, իմ տե­սած, իմ ճա­նա­չած Հա­րու­թյունն էր։ Ոչ մե­կը նրա նման չէր դա­տում։ Ա­սում էր` եր­կիրն ինձ­նից չօգտ­վեց, թու­լա­նա­լու է, եր­կի­րը իմ տե­ղը չի­մա­ցավ, ժա­մա­նա­կից շուտ է ծե­րա­նա­լու... Եվ ոչ մե­կը չէր կա­րող նրան այլ բան հա­մո­զել, ստի­պել հրա­ժար­վել այդ մտ­քե­րից։ Դա հնա­րա­վոր բան չէր, մե­նակ էլ էր այդ­պես, հա­զա­րի մեջ էլ։ Իր ըն­կեր Հա­մո­յի կող­քին էլ, վե­րից ե­կա­ծի կող­քին էլ։ Բա՛ ոնց։

-Մարդն ինքն ի­րե­նից հրա­ժար­վեց, հաշ­վիր օ­րը ցե­րե­կով, աշ­խար­հի աչ­քի ա­ռաջ ինք­նաս­պա­նու­թյուն գոր­ծեց,- ու սա էլ Հա­րու­թի ըն­կեր Հա­մոն էր։
Ա­սեմ, որ Հա­մոն էլ էր ժո­ղո­վուրդ։ Կապ չու­նի` մե­նակ, թե մի քա­նի­սի կող­քին։

Մեկն էլ կար, գի­տե՞ք ինչ էր ա­սում։ Ա­սում էր մար­դիկ հս­կա­յա­կան երգ­չախմ­բի նման են, ա­նընդ­հատ նա­յում են ի­րենց խմ­բա­վա­րի ձեռ­քե­րին։ Խո­սե­լու ի­րա­վունքն էլ, մտա­ծե­լու ի­րա­վունքն էլ այդ ձեռ­քե­րի մեջ է... Այդ ձեռ­քե­րից դուրս ո­չինչ գո­յու­թյուն չու­նի, այդ ձեռ­քե­րից այն կողմ դա­տար­կու­թյուն է, սուտ, կոր­ծա­նում էլ...

Եվ ծի­ծա­ղե­լին այն է, որ ժա­մա­նա­կի տրա­մա­բա­նու­թյամբ ո՜չ Հա­րութն է ժո­ղո­վուրդ, ո՜չ Հա­մոն, ո՜չ էլ այդ մե­կը... Երևի հայրս էլ չէր ժո­ղո­վուրդ, ո­րով­հետև ա­մե­նուր, ա­ռանց եր­կար¬բա­րակ մտա­ծե­լու, ան­գամ ան­ծա­նոթ շր­ջա­պա­տում, գիտ­նա­կան, փող­կա­պա­վոր մարդ­կանց մոտ մա­տու­ցում էր իր կար­ծի­քը։ Ինչ խոսք, հայրս միշտ չէր ճիշտ, բայց ինքն էր, ու­րի­շից ո­չինչ չէր կրում իր մեջ։ Ու­շունցն էլ էր տար­բեր։ Մի ան­գամ հենց այդ­պես էլ ար­տա­հայտ­վեց.

-Ե­թե ու­րի­շից մի միտք, մի խոսք, մի կար­ծիք պա­հեմ իմ մեջ, կմեռ­նեմ... Ու­րի­շի ա­սա­ծով ապ­րել չի լի­նի... Կապ չու­նի այդ ա­սո­ղը ինձ­նից խե­լոք է, թե՝ չէ։ Ա­ռա­քե­լը ծնել է Մար­տի­րո­սին, Մար­տի­րո­սը ծնել է Ա­շո­տին, Ա­շոտն էլ՝ ինձ... Դե՝ ես էլ, գի­տես...

Ինչ ա­սեմ, ես էլ այ­սօր մի քիչ Ա­ռա­քել եմ, մի քիչ՝ Մար­տի­րոս, մի քիչ էլ՝ Ա­շոտ և Ալ­բերտ... մի քա­նի բառ էլ՝ ես։ Եվ երբ ու­րի­շից մի բառ, մի սո­վո­րա­կան, ան­գամ գե­ղե­ցիկ ար­տա­հայ­տու­թյուն, չգի­տեմ որ­տե­ղից, գա­լիս, փոր­ձում է բնա­կու­թյուն հաս­տա­տել իմ մեջ, ինքս ինձ պա­տե­րազմ եմ հայ­տա­րա­րում, ինքս ինձ­նից հոգ­նում եմ, դառ­նում եմ ձանձ­րա­լի, ման­կուր­տի նման մի բան, ես ինձ չեմ ճա­նա­չում... Կար­ծես տա­րօ­րի­նակ է, բայց վա­խե­նում եմ դառ­նալ ՙժո­ղո­վուրդ՚:

Հի­շո՞ւմ եք, չէ՞, 88-ին ին­չե՛ր էինք ա­նում: Ո­րով­հետև բո­լորս ա­ռան­ձին-ա­ռան­ձին էլ էինք ժո­ղո­վուրդ, միա­սին էլ: Իսկ մտա­ծե՞լ եք` ին­չո՞ւ էր այդ­պես, փոր­ձե՞լ եք բա­ցա­հայ­տել ե­զա­կի ա­ռեղծ­վա­ծը: Ա­սեմ: Ո­րով­հետև ու­րի­շը չէր ա­սում ինչ ա­նել, ո­րով­հետև ու­րի­շի ձեռ­քե­րում չէր ապ­րե­լու, մտա­ծե­լու, գոր­ծե­լու իմ ի­րա­վունքն ու ցան­կու­թյու­նը: Եվ յու­րա­քան­չյու­րի ներ­սում էլ ա­նընդ­հատ պտ­ղա­վոր­վում էր երկ­րա­շեն գա­ղա­փա­րը: Ե­թե ինչ-որ մե­կին հա­ջող­վեր այդ գա­ղա­փա­րից զր­կել մեզ, մենք կդառ­նա­յինք ամ­բոխ, այ­սինքն` ա­վե­րող ու պարտ­վող… Ու­զում եմ ա­սել` կկորց­նեինք ա­մեն ինչ:

Հարևան ու­նեի: Բան­վոր մարդ էր: Եր­բեք չէր փոր­ձում զար­մաց­նել մտ­քի փայ­լա­տա­կում­նե­րով ու պայ­ծա­ռա­տե­սու­թյամբ: Չէր թաքց­նում, որ 6 տա­րում հա­զիվ է ա­վար­տել եր­րորդ դա­սա­րա­նը և դար­ձել գրա­ճա­նաչ: Բայց սի­րում էր կրկ­նել, որ ո՜չ կու­րու­թյու­նից է վա­խե­նում, ո՜չ շար­ժու­նա­կու­թյու­նը կորց­նե­լուց, ո՜չ ծե­րու­թյան մա­տու­ցած հա­զար ու մի ա­նակն­կա­լից, և ե­թե մի բա­նից վա­խե­նում է, դա միայն ու միայն բա­նա­կա­նու­թյան կո­րուստն է:

-Պատ­կե­րաց­նու՞մ եք, միտքս չեն­թարկ­վի ինձ, և ես ա­նընդ­հատ կրկ­նեմ ու­րիշ­նե­րի ա­սա­ծը, ա­սենք` Պո­ղո­սին ու­շունց տան, ես էլ նույ­նը ա­սեմ... դա այն դեպ­քում, երբ ես այդ նույն Պո­ղո­սի հետ ճա­նա­պարհ եմ ան­ցել, կար­գին հարևա­նու­թյուն եմ ա­րել, հա­զար ան­գամ սե­ղան եմ նս­տել... Եվ կյան­քում եր­բեք ոչ մե­կին, նույ­նիսկ թշ­նա­մուս ու­շունց չեմ տվել… Բայց հնա­րա­վոր է, չէ՞, նման բան: Ի­հար­կե, հնա­րա­վոր է, դրա հա­մար էլ վա­խե­նում եմ: Դու էլ պի­տի վա­խե­նաս, բո­լորն էլ պի­տի վա­խե­նան: Ես, օ­րի­նակ, չգի­տեմ, մինչև հի­մա չգի­տեմ, ժո­ղո­վո՞ւր­դը խա­չեց Հի­սու­սին, թե՞ ամ­բո­խը, թե­պետ հա­մոզ­ված եմ, որ ժո­ղո­վուր­դը եր­բեք չի խա­չի իր Փրկ­չին... Բայց, մարդ եմ, չէ՞, մտա­ծում եմ....

Վեր­ջերս մի բա­նաս­տեղծ մարդ, չգի­տեմ Փա­րի­զից էր, Լոն­դո­նից, Մադ­րի­դից, թե Երևա­նից, ուղ­ղա­կի ա­սաց, որ կորց­րել է ժո­ղովր­դին ու չի կա­րո­ղա­նում գտ­նել:
Ա­սում են` ան­ցած դա­րի հի­սու­նա­կան­նե­րին բա­վա­կա­նին հո­ղա­տա­րածք, կով ու ոչ­խար ու­նե­ցող իմ Ա­ռա­քել պապն էլ էր մեկ-մեկ կորց­նում ժո­ղովր­դին, Ա­մա­րա­սի հով­տում հա­րյու­րա­վոր թթե­նի­ներ տն­կած Մար­տի­րոսն էլ, կոլ­տն­տե­սու­թյուն շի­նող իմ կո­մու­նիստ Ա­շոտ պապն էլ... պատ­շա­րու­թյունն ար­վես­տի հասց­րած հայրս էլ...

…Ես…

Կրկ­նեմ հարևա­նիս. ե­թե Հի­սու­սին խա­չո­ղը, Հիտ­լե­րին աստ­վա­ծաց­նո­ղը, Ցա­րա­կան Ռու­սաս­տա­նում 17-ին քա­ղա­քա­ցիա­կան պա­տե­րազմ ա­նո­ղը կոչ­վում է ժո­ղո­վուրդ, ես, հաս­տատ, ժո­ղո­վուրդ չեմ... Ես այդ զանգ­ված­նե­րի հետ բա­ցար­ձա­կա­պես ոչ մի կապ չու­նեմ... Հե­տո էլ` շար­ժիչ ուժ… Գու­ցե կա­ցի՞ն, հս­կա­յա­կան մո՞ւրճ, ա­տո­մա­յին ռո՞ւմբ` ի­րա­կան շար­ժի­չի ձեռ­քին…
Ժո­ղո­վուր­դը 88-ին էր, 92-ին, 2016-ի ապ­րի­լին: Ես այն­տեղ եմ: Ինձ ոչ մե­կը չի կա­րող հա­լա­ծել այդ տա­րածք­նե­րից, ես այդ տա­րածք­նե­րի բնա­կիչն եմ... Է­լի գնամ, հաս­նեմ պա­պիս: Ա­սում էր` ծա­ռը չլի­նի, անձրևներն ու քա­մի­նե­րը կհե­ղե­ղեն հո­ղը, կա­մա­յաց­նեն դաշ­տերն ու հո­վիտ­նե­րը, հի­շո­ղու­թյունն էլ ժո­ղովր­դի ծառն է...

 

 

 

 

]]>
arturcom1@gmail.com (Super User) ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆ Mon, 12 Aug 2019 18:23:28 +0000
ՄԻ ՔԱ­ՂԱ­ՔԻՑ ԵՐ­ԿՈՒ­ՍԸ http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/2019-02-09-10-18-06/item/27224-2019-07-31-15-46-48 http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/2019-02-09-10-18-06/item/27224-2019-07-31-15-46-48 ՄԻ ՔԱ­ՂԱ­ՔԻՑ ԵՐ­ԿՈՒ­ՍԸ
Նորեկ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ

 Էն գլ­խից ա­սեմ, որ ես, ինչ­պես բո­լոր ստե­փա­նա­կերտ­ցի­ներն ա­ռան­ձին-ա­ռան­ձին, հե­տո էլ` միա­սին վերց­րած, մեր քա­ղա­քի խա­ղաղ, թա­ժա հաց, գույն-գույն ա­ռա­վոտ­նե­րի ու հան­գիստ, ա­նաղ­մուկ, է­լի գույն-գույն ե­րե­կո­նե­րի հա­մար գժ­վում եմ։ Աշ­խար­հի ոչ մի քա­ղաք չի հա­մար­ձակ­վի հա­մե­մատ­վել մե­րի հետ։ Տա­նուլ կտա, կխեղ­ճա­նա, լա­վա­գույն դեպ­քում` կհայ­տն­վի ծի­ծա­ղե­լի վի­ճա­կում։ Բա ո՛նց, եղ­բայր... Էս մեր Ստե­փա­նա­կեր­տը լրիվ ու­րիշ քա­ղաք է, չափ­սե­րով փոքր, բայց` մեծ, շա՛տ մեծ... Ա­ռաջ էլ էր մեծ, հենց ստեղծ­ման օ­րից էլ մեծ էր, մի կարճ­լիկ փո­ղոց լի­նի ու ըն­դա­մե­նը մեկ ստե­փա­նա­կերտ­ցի, է­լի նույնն է... կար ժա­մա­նակ, երբ բո­լորն ի­րար ճա­նա­չում էին, գի­տեին ա­նուն առ ա­նուն, բայց է­լի նույն հս­կա քա­ղաքն էր։ Դրա հա­մար եմ ա­սում` սա լրիվ ու­րիշ բնա­կա­վայր է... Աշ­խար­հի ոչ մի բնա­կա­վայ­րի հետ չես հա­մե­մա­տի։ Հա­մե­մա­տես էլ, նույն Ստե­փա­նա­կեր­տում լուրջ չեն ըն­դու­նի, կա­սեն` մար­դը խել­քի մի մա­սը թռց­րել է...

Ճիշտ է, մի ժա­մա­նակ, 25-27 տա­րի ա­ռաջ, քա­ղա­քը մի քիչ կորց­րեց ի­րեն, ու­զում եմ ա­սել՝ զրկ­վեց հան­դար­տու­թյու­նից ու հան­գս­տու­թյու­նից, ի­րեն ոչ սա­զա­կան օ­րեր ապ­րեց, բայց ա­րագ էլ ուշ­քի ե­կավ, թափ տվեց ի­րեն, հաս­կա­ցավ, որ ին­քը հա­վա­սար պատ­կա­նում է բո­լո­րին։ Այդ­պես է։ Թե չէ, շատ դժ­վար կլի­ներ, և կպ­ռատ­վեր մեր ա­մեն ին­չում յու­րօ­րի­նակ քա­ղա­քի մաք­րա­մա­քուր կեն­սագ­րու­թյու­նը։
Չէ, չեմ ա­սում, որ մեր քա­ղա­քի ջա­հել­նե­րի ա­րյու­նը մեկ-մեկ ա­վե­լորդ պտույտ­ներ չի գոր­ծում, որ նրանց կա­տա­րա­ծը մեկ-մեկ ա­ռաջ չի ընկ­նում բա­նա­կա­նու­թյու­նից, ու­զում եմ ա­սել` ձեռ­քե­րը խոս­քից ա­ռաջ են ընկ­նում։ Դա մեր քա­ղա­քի հա­մար` սո­վե­տի ժա­մա­նակ­նե­րից ե­կած, հա­մա­րյա ձևա­վոր­ված, կա­րե­լի է ա­սել, ա­վան­դույթ է։ Բայց դա ի վի­ճա­կի չէ փո­փո­խու­թյան են­թար­կել քա­ղա­քի մտա­ծո­ղու­թյունն ու կեն­ցա­ղը, թշ­նա­մաց­նել նրա բնա­կիչ­նե­րին։
Մի հե­տաքր­քիր բան էլ կա մեր այս քա­ղա­քում։ Եր­բեք չեն մո­ռա­նում ի­րենց սրա­միտ­նե­րին, բո­լո­րից տար­բեր­վող խա­նութ­պան­նե­րին, վար­սա­վիր­նե­րին ու կոշ­կա­կար­նե­րին, ե­րա­ժիշտ­նե­րին ու գրող­նե­րին, նույ­նիսկ` հո­գե­կան ո­րո­շա­կի խան­գա­րում­ներ ու­նե­ցող­նե­րին։ Հի­շում են ա­նուն առ ա­նուն և ոչ մե­կից չեն հրա­ժար­վում։ Ճիշտ է, քա­ղա­քը կար­գին մե­ծաց­րել են տար­բեր գյու­ղե­րից ու բնա­կա­վայ­րե­րից ե­կած ոչ ստե­փա­նա­կերտ­ցի­նե­րը, շա­տերն էլ ար­դեն ի­րար չեն ճա­նա­չում, բայց մնում են հին օ­րե­րի համն ու հո­տը, մտա­ծո­ղու­թյունն ու ինչ-որ տեղ ինք­նա­հա­վա­նու­թյան հաս­նող հպար­տու­թյու­նը։

Ով ինչ ու­զում է` ա­սի, լա՛վն է մեր քա­ղա­քը, շա՛տ է մե­րը, շա՛տ է, ինչ­պես ա­սեմ, որ ճիշտ լի­նի, հա, շա՛տ է տնա­կան... Եվ ա­մեն օր նրա հետ շփ­վե­լը, նրա հետ խոսք խո­սե­լը, նրան ու­սե­րիդ դնե­լը, հա­մոզ­ված եմ, երկ­նա­յին պարգև է...
Բայց ինչ­պես աշ­խար­հի բո­լոր փոքր ու մեծ քա­ղաք­նե­րում, մեր այս քա­ղա­քում էլ են մար­դիկ հա­ճա­խա­կի սի­լի-բի­լի ա­նում հի­շո­ղու­թյուն­նե­րի հետ, փոր­ձում հա­մո­զել, որ ա­ռաջ (ինչ­պես ես հաս­կա­նում եմ, էդ ՙա­ռաջ՚-ը առն­վազն մի 30-40 տար­վա պատ­մու­թյուն ու­նի) մար­դիկ ա­վե­լի հյու­րա­սեր էին, ա­վե­լի պարզ, կար­գին հարևա­նու­թյուն ու ըն­կե­րու­թյուն կար, ի­րա­րից նե­ղա­նա­լը բա­ցառ­ված էր, ի­րար ցուրտ խոսք ա­սե­լը` նույն­պես։ Բայց խոս­տո­վա­նում են նաև, որ այ­սօր­վա Ստե­փա­նա­կերտն ուղ­ղա­կի անհ­նար է հա­մե­մա­տել նեղ­լիկ ու փո­շոտ, մեկ-եր­կու փո­ղոց ու փոք­րիկ դու­քան ու­նե­ցող Ստե­փա­նա­կեր­տի հետ, որ այ­սօր­վա Ստե­փա­նա­կերտն ի­րենց պատ­կե­րա­ցում­նե­րում ան­գամ չկար։ Ստաց­վում է, որ հին ստե­փա­նա­կերտ­ցի­նե­րը մի քա­ղա­քից եր­կուսն ու­նեն՝ մե­կը մե­կից գե­ղե­ցիկ, մե­կը մե­կից լա­վը... Եվ եր­կու­սին էլ տղա­մար­դա­վա­րի տի­րու­թյուն են ա­նում...
Ոչ հնից ու­րի­շին բա­ժին կհա­նեն, ոչ էլ՝ նո­րից։
Մե­կը կար, ա­նու­նը տա­լը, կար­ծում եմ, ա­մենևին էլ պար­տա­դիր չէ, գի­տե՞ք, ինչ էր ա­սում, ա­սում էր` մեր էս քա­ղա­քում, ե­թե ճիշ­տը խո­սե­լու լի­նենք, մի ա­ռանձ­նա­հա­տուկ, գե­ղե­ցիկ, հա­մաշ­խար­հա­յին մասշ­տա­բի բան չկա, պատ­մու­թյունն էլ այս­տեղ հա­տուկ գործ չի ա­րել, բայց մի քա­նի օր ա­ռաջ շա­րած պատն էլ է սի­րե­լի, տն­կած ծառն էլ, ցուրտն էլ, շո­գը, ձյու­նը, անձրևը...
Ա­սես ճիշտ չէր ա­սում մար­դը, ազ­նիվ չէր լի­նի։ Իս­կա­պես, ե­ղած-չե­ղա­ծը, ու­զում եմ ա­սել, ան­ցյա­լից ե­կա­ծը մի հին փո­ղոց է, կար­գին չու­սում­նա­սիր­ված քա­ղա­քա­տե­ղի, ե­կե­ղե­ցի­նե­րի հա­զիվ երևա­ցող հետ­քեր... բայց ա­նա­սե­լի շատ են պատ­մու­թյուն­նե­րը, և, ա­մե­նա­կարևո­րը, ստե­փա­նա­կերտ­ցին տե­սակ է, տար­բեր­վող, հա­զա­րի մեջ էլ երևա­ցող, չձուլ­վող...
Հի­շո՞ւմ եք, 67-ին... Ինչ­պե~ս խա­րույկ հա­նե­ցին ան­մեղ հայ փոք­րի­կին հո­շո­տած թուրք գի­շա­տիչ­նե­րին... օ­րը ցե­րե­կով, զին­ված պա­հա­կախմ­բի աչ­քի ա­ռաջ, եղ­բայ­րա­կան սո­վետ­միու­թյու­նում, Հոկ­տեմ­բե­րյան հե­ղա­փո­խու­թյան 50-ա­մյա­կի նա­խօ­րյա­կին...
Եվ դեռ այն օ­րե­րին սար­սա­փը բարձ­րա­ցավ Շու­շի ու ա­ռանց եր­կար փնտր­տու­քի գտավ այն­տեղ ապ­րող մու­սուլ­մա­նին, հե­տո էլ, ա­վե­լի ճիշտ կլի­ներ ա­սել՝ նույն օ­րը, մտավ Աղ­դամ ու տակ­նուվ­րա ա­րեց այդ հս­կա­յա­կան, մի ժա­մա­նակ հայ­կա­կան, այդ օ­րե­րին՝ թր­քաբ­նակ քա­ղա­քը։ Գան­ձակ ու Բա­քու էլ հա­սավ մգ­լա­հոտ վա­խը ու ա­րա­գո­րեն տա­րած­վեց երկ­րով մեկ...
Այդ­պես է... Հե­տո էլ ա­սում են` որ­տե­ղի՞ց այս սե­րը, գժ­վե­լը... այս ՙմեծ-մեծ՚ խո­սե­լը...
Հի­մա ըն­դա­մե­նը մի պստ­լիկ հարց. կա­րե­լի՞ է ի­մա­նալ, ո՞ւմ են խան­գա­րում մեր այս հան­դարտ, խա­ղաղ ու արևա­համ ե­րե­կո­նե­րը, մեր այս հան­գիստ օ­րե­րը, մեր ի­մաս­տուն պահ­ված­քը։ Այս­տեղ են ա­սել՝ մեռ­նեմ օ­րեն­քին։ Ախր, ստե­փա­նա­կերտ­ցին միշտ էլ օ­րեն­քի հետ է նս­տել-վեր­կա­ցել, բա­րե­կա­մու­թյուն, ըն­կե­րու­թյուն ա­րել և եր­բեք հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րը չի փչաց­րել նրա հետ։ Դրա հա­մար էլ ա­սում եմ՝ մեռ­նեմ օ­րեն­քին, օ­րենք խախ­տե­լով ա­ռաջ չես գնա, օ­րենքն է, որ քեզ տա­նում-կանգ­նեց­նում է զար­գա­ցած­նե­րի կող­քին, որ քեզ դարձ­նում է ան­խո­ցե­լի... Եվ, ա­մե­նա­կարևո­րը, ա­մեն օր օ­րենք չեն փո­խում, չեն փոր­ձում այն դնել ինչ-որ մե­կի են­թա­կա­յու­թյան տակ։ Ես, օ­րի­նա­կի հա­մար, ինչ­քան գի­տեմ, քա­ղա­քա­կիրթ եր­կր­նե­րում մարդն է հնա­զանդ­վում օ­րեն­քին։ Եվ այն ա­զա­տու­թյունն ու ան­կա­խու­թյու­նը, ո­րի մա­սին մենք սի­րում ենք օր ու գի­շեր խո­սել, հենց այդ օ­րեն­քի հետ բա­րե­կա­մու­թյուն ա­նե­լուց է, ու­զում եմ ա­սել՝ այդ օ­րեն­քի ոտ­քը տրո­րե­ցիր, հաշ­վիր ինքդ քեզ զր­կե­ցիր ա­զա­տու­թյու­նից էլ, ան­կա­խու­թյու­նից էլ, հան­գս­տու­թյու­նից էլ... ա­րած-չա­րածդ էլ հա­վա­սա­րեց­րիր հո­ղին... տա­րար, գցե­ցիր վա­րար գե­տը...
Ինչ մնում է ինձ, ես իմ քա­ղա­քի խա­ղաղ, թա­ժա հաց, գույն-գույն ե­րե­կո­նե­րից հրա­ժար­վե­լու մտադ­րու­թյուն չու­նեմ, ոչ էլ, հա­մոզ­ված եմ, դու..., ո­րով­հետև ես էլ, դու էլ մեր քա­ղա­քից եր­կուսն ու­նենք, մե­կը մե­կից գե­ղե­ցիկ, մե­կը մե­կից` տնա­կան։ Չա­սես, որ հա­մա­ձայն չես, ա­սես էլ, չեմ հա­վա­տա...

 

 

 

]]>
arturcom1@gmail.com (Super User) ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆ Wed, 31 Jul 2019 15:39:31 +0000
Ա­ՌԱՋ­ՆՈՐ­ԴԸ ԿԱՄ` ԹԱ­ԳԱ­ՎՈՐՆ ԱՊ­ՐԱԾ ԿԵ­ՆԱ… http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/2019-02-09-10-18-06/item/27181-2019-07-24-16-39-19 http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/2019-02-09-10-18-06/item/27181-2019-07-24-16-39-19 Ա­ՌԱՋ­ՆՈՐ­ԴԸ ԿԱՄ` ԹԱ­ԳԱ­ՎՈՐՆ ԱՊ­ՐԱԾ ԿԵ­ՆԱ…
Նո­րեկ ԳԱՍ­ՊԱ­ՐՅԱՆ

 Քա­րան­ձա­վից սկ­սենք։ Ու­զում եմ ա­սել` ե­թե քա­րան­ձա­վաբ­նակ­նե­րը ա­ռաջ­նորդ չու­նե­նա­յին, չէին դի­մա­նա գա­զան­նե­րի, հս­կա­յա­կան դի­նո­զավ­րե­րի և ու­րիշ ցե­ղախմ­բե­րի հար­ձա­կում­նե­րին և կվե­րա­նա­յին աշ­խար­հի ե­րե­սից։ Նույն բա­նը կլի­ներ նաև թու­լա­կամ, ինք­նա­հա­վան, դա­ժան ու ան­բա­րո ա­ռաջ­նոր­դի դեպ­քում։ Եվ քա­րան­ձա­վաբ­նակ մեր նախ­նին ի­րեն դնում էր ար­ժա­նի ա­ռաջ­նոր­դի հրա­մա­նա­տա­րու­թյան տակ՝ ինքն ի­րեն հռ­չա­կե­լով նրա ան­դա­վա­ճան զին­վո­րը՝ հա­ճախ մար­տի­րոս­վե­լով ան­հա­վա­սար մար­տե­րում՝ հա­նուն քա­րան­ձա­վի ու ա­ռաջ­նոր­դի։ Եվ քաջ ա­ռաջ­նոր­դը եր­բեք չէր ար­հա­մար­հում քա­րան­ձա­վի բնա­կիչ­նե­րին, չէր ճն­շում, չէր հա­լա­ծում , ա­ռանց նրանց հետ խոր­հր­դակ­ցե­լու ճա­կա­տագ­րա­կան ո­րո­շում­ներ չէր կա­յաց­նում։ 

Իսկ նրանք, ով­քեր մնա­ցին ա­ռանց ա­ռաջ­նոր­դի, կամ` չգ­նա­ցին ի­րենց ա­ռաջ­նոր­դի ետևից, տա­նուլ տվե­ցին բո­լոր ճա­կա­տա­մար­տե­րը, կորց­րին ու­նե­ցած-չու­նե­ցա­ծը և վե­րա­ցան աշ­խար­հի ե­րե­սից կամ ձուլ­վե­ցին ու­րիշ քա­րան­ձա­վաբ­նակ­նե­րի ու ցե­ղախմ­բե­րի։
Ու­րիշ բա­ներ էլ տե­ղի ու­նե­ցան այդ քա­րան­ձավ­նե­րում և քա­րան­ձավ­նե­րից դուրս։ Մար­դիկ սկ­սե­ցին ա­նի­մաստ մե­ծա­րել ի­րենց հրա­մա­նա­տա­րին, ա­սել` դու ես ա­մե­նա­խե­լո­քը, ա­մե­նահ­զո­րը երկ­րի վրա, և ա­ռանց քո հրա­մա­նի արևը չի հա­մար­ձակ­վի լու­սա­վո­րել աշ­խար­հը, ա­ռանց քո ի­մա­ցու­թյան չեն ծաղ­կի ծա­ռերն ու չեն պտ­ղա­վոր­վի կա­նայք։ Ա­սա­ցին, և այդ հրա­մա­նա­տա­րը հա­վա­տաց։ Հի­շո՞մ եք` կուռք մի շի­նեք երկ­րի վրա... Մեր նախ­նին շի­նեց այդ կուռ­քը և հրա­ժար­վեց իր ու­նա­կու­թյուն­նե­րից, իր ու­ժից, մի ժա­մա­նակ միայ­նակ քար­քա­րոտ ճա­նա­պար­հը հաղ­թա­հա­րե­լու իր կա­րո­ղու­թյու­նից ու շնորհ­նե­րից, իր բա­ժին երկ­րից... Ու­զում եմ ա­սել` ա­վարտ­վեց միայ­նակ ո­րո­շում կա­յաց­նե­լու, թշ­նա­մու ա­ռաջ ա­նե­րեր կանգ­նե­լու, Աստ­ծո հետ զրու­ցե­լու ժա­մա­նա­կը...
Հրա­մանքդ, տեր...Եվ գլ­խատ­ված հա­զա­րա­վոր մտա­ծող­ներ, կա­խա­ղան բարձ­րաց­ված, գն­դա­կա­հար­ված, զն­դան­նե­րը նետ­ված...միշտ, ա­նընդ­հատ, կրկն­վող...
Թա­գա­վորն ապ­րած կե­նա...միայն նա է ու­նակ հաղ­թե­լու, եր­կի­րը շե­նաց­նե­լու, ե­ռագ­լուխ հրե­շի ե­րեք գլուխն էլ մի հար­վա­ծով թռց­նե­լու...միայն նա, ու­րիշ ոչ մե­կը մե­զա­նից։ Նա է փր­կի­չը...ու­զում եմ ա­սել, ինչ­քան ու­ժեղ է մար­դը, այն­քան էլ խղ­ճուկ է ու թույլ, ինչ­քան ի­մաս­տուն, այն­քան էլ՝ ան­միտ...Եվ ա­մե­նաան­հաս­կա­նա­լին այն է, որ մենք չենք փոխ­վում, որ մենք շա­րու­նա­կում ենք կուռ­քա­շի­նու­թյան մեր հա­զա­րա­մյա ըն­թաց­քը՝ չմո­ռա­նա­լով փա­ռա­բա­նել նախ­կին դա­հիճ­նե­րին, հր­կի­զող­նե­րին ու ա­վե­րող­նե­րին։ Մենք ուժ ենք փնտ­րում, մենք կար­ծես չենք կա­րող ա­ռանց գն­դա­կա­հար­վե­լու, ա­ռանց ար­հա­մարհ­վե­լու, ա­ռանց ոտ­նա­հար­վե­լու...
Եվ այդ, իբր ու­ժեղ, մեզ նվաս­տաց­նող ձեռ­քը համ­բու­րե­լու հա­մար գժ­վում ենք, այդ ՙու­ժե­ղի՚ ա­ռաջ խո­նարհ­վե­լու ցան­կու­թյու­նից խե­լա­գար­վում ենք... Եվ չենք ու­զում խոս­տո­վա­նել, որ ու­ժե­ղը սպա­նո­ղը չէ....
Թա­գա­վորն ապ­րած կե­նա...
Եվ մենք օր ու գի­շեր սպա­սում ենք նրան...հա­ճախ՝ մեր ան­ցյա­լից ե­կո­ղին...Ան­համ­բեր են նույ­նիսկ նրանք, ով­քեր ո­չինչ չգի­տեն այդ ան­ցյա­լի մա­սին, ով­քեր ծն­վել են նոր ժա­մա­նակ­նե­րում և չեն հասց­րել տա­ռա­պել հի­շո­ղու­թյան փակ տա­րածք­նե­րում...չեն հասց­րել վա­խե­նալ այդ հի­շո­ղու­թյու­նից...Է­լի թա­գա­վորն ապ­րած կե­նա...

Գտե՞ք ինչ է ա­սել Սա­մուե­լը ի­րե­նից թա­գա­վոր ու­զող ժո­ղովր­դին։ Ա­սել է` ձեզ վրա իշ­խե­լու թա­գա­վո­րի ի­րա­վունքն այս է լի­նե­լու. Ձեր տղեր­քը կառ­նե և կը պա­հե իր հա­մար, որ վա­զեն իր կառ­քե­րի առջևից, և իր հա­մար հա­զա­րա­պե­տեր և հա­րյու­րա­պե­տեր կշի­նե, որ նրանք իր հո­ղե­րը հեր­կ՜են և հունձ­քը հն­ձեն, և նրա պա­տե­րազ­մա­կան զեն­քերն ու կառ­քե­րի գոր­ծիք­նե­րը շի­նեն, և կառ­նե ձեր աղ­ջիկ­ներն ու խո­հա­րար ու հաց­թուխ կշի­նե, և ձեր ըն­տիր մա­նուկ­ներն ու ա­ղա­խին­նե­րը, և ձեր տղա­մար­դիկ, ձեր է­շե­րը կառ­նե և իր հա­մար կգոր­ծա­ծե։ Ձեր հո­տե­րից տա­սա­նորդ կառ­նե, և դուք նրա ծա­ռա­նե­րը կլի­նեք։ Այն օ­րը դուք ձեր ընտ­րած թա­գա­վո­րի ե­րե­սի­ցը կա­ղա­ղա­կեք, բայց տերն այն օ­րը ձեզ պա­տաս­խան չի տա...
Ինչ­քան մտա­ծում եմ, մենք մեզ փոր­ձու­թյան են­թար­կե­լու ի­րա­վունք չու­նենք, ուղ­ղա­կի չենք դի­մա­նա։ Ան­ցյա­լը միշտ չէ, որ ոգևո­րիչ է, ու­սու­ցա­նող ու ըն­դու­նե­լի։ Ան­ցյա­լը հա­ճախ նո­րը չի ըն­դու­նում, ան­ցյալն այդ նո­րի հա­կա­ռա­կորդն է, թշ­նա­մին, ու­զում եմ ա­սել, փոխ­վել է աշ­խար­հի լեզ­վամ­տա­ծո­ղու­թյու­նը, կեն­ցա­ղը, խոս­քը, հա­յաց­քը... հա­մա­ձայ­նեք, չհա­մա­ձայ­նեք` կանգ­նելն ան­գամ կոր­ծա­նա­րար է...ես այդ­պես եմ կար­ծում։ Պապս ա­սում էր` մի օր ան­տառ չգ­նամ, փայ­տը կպրծ­նի...Ես, բնա­կա­նա­բար, չէի կա­րող հաս­կա­նալ պա­պիս, ո­րով­հետև տան հետևի պա­տի տակ ա­մե­նա­քի­չը մի տաս մետր այդ փայ­տից կար, ա­սես նկա­րած։
Ու­զում եմ ինքս ինձ մի հարց էլ տալ, երկ­րի մա­սին մտա­ծող­նե՞րն են շատ, թե` չմ­տա­ծող­նե­րը։ Եվ, վեր­ջա­պես, ո՞վ է պատ­րաստ զո­հա­բեր­վել այդ երկ­րի հա­մար։ Կար­ծում եմ` հարցն ան­պա­տաս­խան թող­նելն ա­վե­լի տրա­մա­բա­նա­կան է, նույ­նիսկ տղա­մարդ­կա­յին։ Ձեզ նույն­պես խոր­հուրդ չեմ տա­լիս պա­տաս­խա­նի հա­մար ի­զուր ժա­մա­նակ վատ­նել։
Հարևան ու­նեի։ Տա­րիքն ա­ռած մարդ էր։ Բո­լոր մեծ ու փոքր ընտ­րու­թյուն­նե­րում ա­ռա­ջինն էր գնում ընտ­րա­տե­ղա­մաս։ Կար­ծես վա­խե­նում էր ու­շա­նալ։ Դռ­նե­րը բա­ցում էին, մարդն ա­ռա­ջինն էր մտ­նում ներս։ Երբ փոր­ձե­ցի պար­զել նրա այդ ան­հան­գս­տու­թյան ու ա­ճա­պա­րան­քի պատ­ճա­ռը, ա­սաց.
-Ե­թե ես ձայն չտամ, ոչ մեկն էլ չի ըն­տր­վի, և հաշ­վիր ընտ­րու­թյուն­նե­րը չեն կա­յա­ցել...
Մարդն, ինչ­պես ա­սում են, իր ձայ­նի տերն էր և այն, իր ա­սե­լով, միշտ տա­լիս էր ա­մե­նաար­ժա­նա­վո­րին և, է­լի իր ա­սե­լով, եր­բեք չի սխալ­վել։ Մի կարևոր բան էլ էր ա­սում մար­դը, ա­սում էր, եր­բեք ոչ մե­կի ծրագ­րե­րի մեջ չի խո­րա­ցել, չի լսել նրանց հու­զիչ ե­լույթ­ներն ու խոս­տում­նե­րը, ուղ­ղա­կի ճա­նա­չե­լով ընտ­րել է... վս­տա­հել է մար­դուն...իսկ խոսք ա­մեն տեղ էլ ա­ռա­տո­րեն բա­ժա­նում են, ձրի, ինչ­քան ու­զես, մեր­ժե­լը ե­րե­խա­յու­թյուն է...
Ա­սածս այն է, որ մարդ ա­րա­րա­ծը հա­ճախ չի դի­մա­նում խա­բե­լու, մո­լո­րեց­նե­լու, սուտ խոս­տում­ներ տա­լու գայ­թակ­ղու­թյա­նը։ Եվ զար­մա­նա­լին այն է, որ այդ ստե­րից հա­զար ան­գամ հիաս­թափ­վա­ծը կր­կին հա­վա­տում է սուտ քա­րո­զիչ­նե­րին.
Թա­գա­վորն ապ­րած կե­նա...
Մարդ է, ա­սում է` կեց­ցե ժո­ղովր­դա­վա­րու­թյու­նը, և ոչ մե­կը չի տես­նում բռ­նա­պե­տին... ա­սում է` եր­կի­րը հա­վա­սար, գրամ-գրամ բո­լո­րինն է, և ոչ մե­կը չի հա­մար­ձակ­վում հարց­նել. էդ ո՞ր երկ­րի մա­սին է խոս­քը, ի՞մ, թե՞ քո, ա­վե­լի ճիշտ, որ մի ժա­մա­նակ, շատ դա­րեր ա­ռաջ միայն ու միայն քոնն էր, է­լի գրամ-գրամ, իր ա­մեն ին­չով, իր հար­ճե­րով ու ծա­ռա­նե­րով, իր ա­ղա­խին­նե­րով, իր դա­հիճ­նե­րով ու հա­րյու­րա­վոր սպա­սա­վոր­նե­րով... Մի բան էլ է ա­սում, ա­սում է` ի­րե­նից բա­ցի ոչ մեկն ի վի­ճա­կի չէ կռիվ տալ ու հա­լա­ծել երկ­րի շե­մին նս­տած հս­կա­յա­կան ա­ռյու­ծին և հարց­նող չկա` իսկ ո՞վ է ա­ռա­ջինն ընկ­նե­լու այդ ճա­կա­տա­մար­տում...
Թա­գա­վորն ապ­րած կե­նա...
Ե­թե մեր ճա­կա­տա­մար­տերն այն­քան փա­ռա­վոր չլի­նեին, ե­թե իմ ըն­կեր­ներն ու եղ­բայր­նե­րը այն­քան մա­քուր ու քաջ չլի­նեին, ե­թե այն­քան պտ­ղա­բեր չլի­ներ մեր ամ­բող­ջա­կա­նու­թյու­նը, ես հետ չէի նա­յի, ես կա­մա­չեի իմ ան­ցյա­լից։ Այն­տեղ էր, որ ա­ռաջ­նորդ չէինք ո­րո­նում, կուռ­քե­րով չէինք ա­կա­նա­պա­տում մեր ճա­նա­պարհ­նե­րը, թե­պետ եր­կիրն ար­դեն հա­վա­սար չէր պատ­կա­նում բո­լո­րին։ Ինչ ա­սեմ, է­լի թա­գա­վորն ապ­րած կե­նա։
Այս­տեղ մի բան էլ հարևա­նիս մա­սին, ա­սում էր` ընտ­րու­թյուն կա­տա­րե­լիս եր­բեք ան­ցյա­լից չէր ընտ­րում, և ընտ­րա­ծը միշտ ա­պա­գա­յից էր...
Ի՞նչ ա­ներ մար­դը, երբ այդ ան­ցյալն ան­գիր գի­տեր, տե­ղյակ էր ով ին­չով էր զբաղ­վում, ով ինչ էր ա­նում և ինչ­պես էր ա­նում, ով ինչ ու­ներ, ով ում էր ծա­ռա­յում։ Մար­դը մի ան­գամ ուղ­ղա­կի ի­մաս­տուն խոսք ա­սաց.
-Մի բան, ո­րը եր­բեք ինձ չի կա­րող խա­բել, ան­ցյալն է, այս դեպ­քում` իմ ապ­րած ժա­մա­նա­կը...Եվ ես եր­բեք այն­տեղ վե­րա­դառ­նա­լու ցան­կու­թյուն չեմ ու­նե­ցել...
Այդ­պես է։ Ճիշտ է ա­սում մար­դը։ Նա չա­սեր, հաս­տատ մեկ ու­րիշն էր ա­սե­լու, ո­րով­հետև ես, ինչ­քան գի­տեմ, ճշ­տի հետ կռիվ չեն տա­լիս, ճշ­տի մեջ թշ­նա­մի չեն փնտ­րում։ Ա­սում են, չէ՞, մարդ տե­սա­ծից է վա­խե­նում։ Այս դեպ­քում վա­խե­նա­լու բան չկա, բայց լուրջ մտա­հոգ­վելն ու ան­հան­գս­տա­նա­լը, կար­ծում եմ, չէր խան­գա­րի։ Վեր­ջին հաշ­վով, հա­վա­քա­կա­նու­թյան գինն ու ար­ժե­քը մե­զա­նից լավ միայն մենք գի­տենք։ Ի­րար մե­ղադ­րելն էլ է խո­խա­յու­թյուն, դա­սեր տալն էլ։
Ինչ մնում է ա­ռաջ­նոր­դին, ես նույն­պես նրան ան­ցյա­լում ո­րո­նե­լու մտադ­րու­թյուն չու­նեմ, պապս կա­սեր` մենք այն­տեղ ար­դեն ե­ղել ենք... Այն­պես որ, ես ան­ցյա­լի հետ գլուխ չու­նեմ...
Է­լի թա­գա­վորն ապ­րած կե­նա...

]]>
arturcom1@gmail.com (Super User) ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆ Wed, 24 Jul 2019 16:32:48 +0000