[ARM]     [RUS]     [ENG]

ԽԱՉԻԿ ԴԱՇՏԵՆՑԻ ՆՅՈՒ-ՅՈՐՔՑԻ ՓԵՍԱՆ

Ա­նի ՄԱՆ­ԳԱ­ՍԱ­ՐՅԱՆ

Հար­ցազ­րույց բա­նա­սեր, թարգ­մա­նիչ, գրա­դա­րա­նա­գետ,
ե­րա­ժիշտ Պերճ Թյու­րա­բյա­նի հետ

-Նախ` կպատ­մե՞ք Ձեր մա­սին, որ­տե­ղի՞ց է սե­րում Պերճ Թյու­րա­բյա­նը։
-Հայ­րա­կան ար­մատ­ներս Ա­րաբ­կի­րից են, իսկ մայ­րա­կա­նը՝ Ա­դա­նա­յից։ Ծնող­ներս՝ Թոր­գոմն ու Փի­նան, հան­դի­պել են Կա­հի­րեի Գա­լուս­տյան վար­ժա­րա­նում։ Մայ­րա­կան կող­մից միայն Ա­րու­սյակ տա­տիս եմ տե­սել ու հետն ըն­կե­րու­թյուն ա­րել։ Նրա շնոր­հիվ եմ սի­րել իմ մե­նու­թյունն ու ա­ռանձ­նու­թյան մեջ անր­ջե­լը։ Սի­րում էի, երբ տա­տի­կիս հետ տա­նը մե­նակ էի մնում ու եր­կար զրու­ցում էինք։ Թր­քա­խոս էր։ Ա­սում էր, որ այն շր­ջա­նում, որ­տեղ բնակ­վել են, ար­գել­ված էր թուր­քե­րե­նից զատ այլ լեզ­վով խո­սել։ Այդ­պես՝ թր­քե­րեն էլ եմ սո­վո­րել։
Ար­վես­տի և գրա­կա­նու­թյան նկատ­մամբ սերն էլ ժա­ռան­գել եմ հայ­րա­կան պա­պիցս՝ Սա­հա­կից։ Հայ­րե­նա­սեր մի անձ­նա­վո­րու­թյուն, ով Ռամ­կա­վար Ա­զա­տա­կան Կու­սակ­ցու­թյան հիմ­նա­դիր­նե­րից էր, ե­գիպ­տա­հայ գա­ղու­թի երևե­լի դեմ­քե­րից, ե­թե ոչ՝ ա­մե­նաերևե­լին, փայ­լուն հռե­տոր էր, խն­ջույ­քի սե­ղան­նե­րին՝ ան­մր­ցա­կից թա­մա­դա ու եր­գիչ, նվա­գում էր ջու­թակ, դաշ­նա­մուր, ուդ ... ամ­բողջ էու­թյամբ հա­յա­պահ­պան­ման ջա­տա­գով ու նվի­րյալ։
Նրա գրա­պա­հա­րա­նի շքեղ կազ­մե­րով գր­քե­րով եմ հմայ­վել ու սի­րել գի­րը։ Պապս նաև գրում էր՝ ար­ձակ ու չա­փա­ծո։ Այդ ձիր­քը ձեռք էր բե­րել ինք­նու­սուց­մամբ, քա­նի որ վաղ տա­րի­քից ու­սու­մը կի­սատ թող­նե­լով՝ աշ­խա­տել էր ու ըն­տա­նիք պա­հել։ Ի դեպ, պապս Ե­գիպ­տո­սում հայտ­նի էր նաև որ­պես հմուտ ոս­կե­րիչ։
-Այ­սինքն` եր­գե­լու և բա­նաս­տեղ­ծե­լու շնոր­հը գե­նե­տի­կո­րեն պա­պից եք ժա­ռան­գել։
-Ա­յո, բայց նաև այդ ձիր­քը դրսևո­րե­լու հա­մար բա­րեն­պաստ պայ­ման­ներ են ե­ղել։ Հո­րա­քույր­ներս՝ Ա­լիսն ու Շա­քեն, նույն­պես սի­րել են եր­գը։ Ես պա­հում եմ նրանց եր­գա­րան­նե­րը. տա­րեց­տա­րի խնամ­քով հա­վա­քում-մե­քե­նագ­րում էին տար­վա լա­վա­գույն եր­գե­րը՝ ի­տա­լե­րեն, ֆրան­սե­րեն, անգ­լե­րեն... և հաս­տա­փոր գր­քեր կազ­մում։ Ըն­տա­նե­կան հա­վաք­նե­րին միշտ հայ­կա­կան ժո­ղովր­դա­կան եր­գե­րով էին հա­մե­մում ե­րե­կոն։ Ան­թիվ-ան­հա­մար եր­գեր գի­տեին։ Ես էլ իմ եր­գերն ու­նեի, ո­րոն­ցից հատ­կա­պես հի­շում եմ Ռո­մա­նոս Մե­լի­քյա­նի ՙՎար­դը՚, ո­րը դեռ յոթ տա­րե­կա­նից եր­գում էի։ Այ­նու­հետև եղ­բո­րիցս, ով դաշ­նա­մու­րի դա­սեր էր առ­նում, սո­վո­րե­ցի նվա­գել և սկ­սե­ցի երգ գրե­լու փոր­ձեր ա­նել։ Դրանք ֆրան­սե­րեն էին և, ի­հար­կե՝ թո­թո­վանք­ներ։ Նաև ու­նեինք ա­կում­բա­յին նվա­գա­խումբ, որ­տեղ մե­ներ­գիչ էի։ Եվ այդ­պես՝ երգ եր­գի վրա ստեղծ­վեց մի մեծ եր­գա­ցանկ, ո­րին ա­վե­լա­ցան նաև իմ հե­ղի­նա­կա­յին եր­գե­րը։
Ներ­կա­յում ու­նեմ օ­տա­րա­լե­զու և հայ­կա­կան ժո­ղովր­դա­կան եր­գե­րի ու ռո­մանս­նե­րի ... ան­վեր­ջա­նա­լի ու ե­զա­կի մի ցանկ, ո­րոնք մա­տու­ցում եմ իմ ո­ճով։
-Դեռևս 1965 թվա­կա­նին Ձեր ըն­տա­նի­քը Ե­գիպ­տո­սից ներ­գաղ­թել էր Հա­յաս­տան. ե՞րբ և ին­չո՞ւ տե­ղա­փոխ­վե­ցիք ԱՄՆ։
- Հայ­րե­նա­դար­ձու­թյու­նը՝ Ե­գիպ­տո­սից Հա­յաս­տան, մեր ըն­տա­նի­քի հա­մար ոչ այլ ինչ էր, քան ՙխեն­թու­թյուն՚։ Հա­յաս­տան գա­լով, մենք ձգե­ցինք մեր բա­րե­կե­ցիկ կյանքն ու ա­պա­հով պայ­ման­նե­րը։ Բայց մենք գա­լիս էինք ՀԱՅ­ՐԵ­ՆԻՔ։ Ի­հար­կե, ա­վագ սե­րուն­դը սկզբ­նա­կան շր­ջա­նում, երբ ապ­րում էինք Լե­նի­նա­կա­նում, շատ դժ­վա­րու­թյուն­ներ է ու­նե­ցել։ Մինչ­դեռ մենք՝ դեռ պա­տա­նի, մեր լա­վա­գույն տա­րի­ներն ենք ապ­րել 70-ա­կան­նե­րի Հա­յաս­տա­նի, այս­պես ա­սած, ոս­կե­դա­րում։ Մե­րոնք, կա­մաց-կա­մաց, նույն­պես ըն­տե­լա­ցան ու հար­մար­վե­ցին, շր­ջա­պատ ստեղ­ծե­ցին և ար­դեն լավ էին զգում։ Հի­շում եմ, երբ հորս մի ա­ռի­թով հարց­րին, թե՝ ՙՊա­րոն Թոր­գոմ, այս­քան եր­կր­ներ եք տե­սել, այս­քան եր­կր­նե­րով ան­ցել, կա­սե՞ք, թե ձեր կյան­քի լա­վա­գույն ժա­մա­նա­կը որն է ե­ղել՚, ա­սաց՝ ՙԱյն, որ ՙպե­րե­րի­վին՚ ըն­կեր­նե­րով գնում էինք Ար­փա­չա­յի քյա­նա­րը` հաց ու­տե­լու՚։ Այ­դու­հան­դերձ, նույն տա­րի­նե­րին, երբ ստա­լի­նյան բռ­նու­թյուն­նե­րը վե­րա­ցել էին և հարգ­վում էին ո­րոշ մի­ջազ­գա­յին օ­րենք­ներ, ար­տա­գաղ­թի մեծ ա­լիք բարձ­րա­ցավ՝ մաս­նա­վո­րա­պես ֆրան­սա­հայ շր­ջա­նակ­նե­րում։ Այդ ա­լիքն իր հետ տա­րավ այն ըն­տա­նիք­նե­րին, ո­րոնք ե­կել էին 40-ա­կան թվա­կան­նե­րին և ծանր ճա­կա­տա­գիր էին ու­նե­ցել։ Հիմ­նա­կա­նում աք­սոր­վել էին։ Մենք, ճիշտ է, բար­վոք կյանք ու­նեինք, բայց վան­դա­կը ոս­կյա, թե ա­դա­ման­դյա, մնում է վան­դակ։ Եվ մեր 13 հո­գուց բաղ­կա­ցած ըն­տա­նիքն էլ բռ­նեց ար­տա­գաղ­թի ճա­նա­պար­հը։ Ի­րա­կա­նում ես և կինս՝ Ա­նա­հի­տը, ով Խա­չիկ Դաշ­տեն­ցի դուստրն է, տար­ված չէինք այդ գա­ղա­փա­րով. եր­կուսս էլ ու­նեինք մեր տե­ղը, դիր­քը, մեր հոգևոր աշ­խար­հը, հե­տաքր­քիր ըն­կե­րա­կան կյան­քը և ըն­կե­րա­կան մեծ շր­ջա­պատ։ Ա­նա­հի­տը՝ գրա­կա­նա­գետ, ես՝ հա­մալ­սա­րա­նի դա­սա­խոս, նաև զբաղ­վում էինք թարգ­մա­նու­թյամբ, ո­րը գնա­հատ­վում էր։ Քիչ թե շատ, ես նաև հայտ­նի էի որ­պես եր­գիչ-եր­գա­հան։ Այդ ժա­մա­նակ հե­ղի­նա­կա­յին եր­գի բնա­գա­վա­ռում ե­րեք-չորս հո­գի էինք ըն­դա­մե­նը՝ Ռու­բեն Հախ­վեր­դյա­նը, Ար­թուր Մես­չյա­նը, Վահ­րամ Թա­թի­կյա­նը, ես... Բայց ի­րադ­րու­թյունն այն­պի­սին էր, որ պի­տի ար­տա­գաղ­թեինք, իսկ հրա­ժար­վելն ու մնա­լը պի­տի խան­գա­րեր բո­լո­րին։ Այդ­պես մեկ­նե­ցինք և հաս­տատ­վե­ցինք Նյու Յոր­քում։

-Դժ­վա՞ր չէր ապ­րել ու աշ­խա­տել օ­տար մի­ջա­վայ­րում, միևնույն ժա­մա­նակ հա­վա­տա­րիմ մնալ հայ­կա­կա­նին ու հայ մնալ։
-Սկզբ­նա­կան շր­ջա­նում չա­փա­զանց ծանր էր, հատ­կա­պես` ինձ հա­մար։ Գլ­խումս մի միտք էր ան­վերջ պտտ­վում՝ մի կերպ կապ­րեմ, կաշ­խա­տեմ մի 3-4 տա­րի, մի փոքր գու­մար կհա­վա­քեմ, նա­մակ կգ­րեմ Գոր­բա­չո­վին, նե­րո­ղու­թյուն կխնդ­րեմ, և կվե­րա­դառ­նանք։ Բայց, հայտ­նի է, որ Ա­մե­րի­կան հնա­րա­վո­րու­թյուն­նե­րի ու բա­րե­պա­տե­հու­թյուն­նե­րի եր­կիր է, հատ­կա­պես` ե­թե աշ­խա­տա­սեր ես։ Հա­մալ­սա­րա­նում գրա­դա­րա­նա­գի­տու­թյան մա­գիստ­րո­սի աս­տի­ճան ստա­ցանք և ու­նե­ցանք պատ­վա­բեր աշ­խա­տանք։ Այդ տա­րի­նե­րին ինձ մե­ծա­պես օգ­նեց այն, որ շա­բա­թա­վեր­ջին, աշ­խա­տան­քին զու­գա­հեռ մի գողտ­րիկ հայ­կա­կան ռես­տո­րա­նում ե­րեք ե­րա­ժիշտ­նե­րով նվա­գում-եր­գում էինք։ Դա հայ մնա­լու, ինք­նու­թյուն պա­հե­լու յու­րօ­րի­նակ հանձ­նա­ռու­թյուն էր ինձ հա­մար։ ՙԱ­րա­րատ՚ էր գա­լիս հա­յը, ով մեր եր­գե­րով վերս­տին հա­յա­նում էր, գա­լիս էր ֆրան­սիա­ցին, ու նույն­պես մի քիչ հա­յաց­նում էինք։ Դա մի Վեր­նա­տուն էր, որ­տեղ կա­րող էիր հան­դի­պել աշ­խար­հի ա­մե­նա­հայտ­նի հա­յե­րին։ Այն­տեղ եմ նաև հան­դի­պել Ազ­նա­վու­րին, ում հետ եր­կար, ա­նուշ զրու­ցել ենք։
-Դուք անձ­նա­պես ծա­նո՞թ եք Շառլ Ազ­նա­վու­րին...
-Ա­յո, Ազ­նա­վու­րին հան­դի­պել եմ մի քա­նի ան­գամ։ Մեր հան­դի­պում­նե­րից մեկն էլ չկա­յա­ցավ, ո­րով­հետև, երբ ստեղ­ծե­ցի իմ ա­ռա­ջին ՙԱզ­նա­վուր 85՚ եր­գապ­նա­կը և այն ե­րեք ան­գամ ու­ղար­կե­ցի ի­րեն, ոչ մի պա­տաս­խան չս­տա­ցա, երկ­չո­տու­թյունս ու ինք­նա­սի­րու­թյունս թույլ չէր տա­լիս, որ հե­տաքր­քր­վեմ ու պար­զեմ, թե նա գո­նե մի օ­րի­նակ ստա­ցե՞լ է և ի՞նչ կար­ծի­քի է։ Այդ­պես, մինչև 2017 թվա­կա­նը, երբ Երևա­նում կա­յա­ցավ ՙՔեզ հա­մար, Ազ­նա­վուր՚ հա­մեր­գը, ո­րին ես նույն­պես հրա­վիր­վե­ցի։ Պարզ­վեց, ինքն էր հանձ­նա­րա­րել, որ­պես­զի ինձ հրա­վի­րեն։ Հա­մեր­գից հե­տո վեր­ջին ան­գամ հան­դի­պե­ցի Ազ­նա­վու­րին և եր­կար զրու­ցե­ցինք։ Պարզ­վեց նաև, որ իմ բո­լոր հե­ղի­նա­կա­յին եր­գապ­նակ­նե­րը, ո­րոնք ու­ղար­կել էի ի­րեն, ստա­ցել է, լսել։ Եվ նույ­նիսկ, կար­ծես ե­րա­զում, ինձ ա­սաց, որ պետք է եր­գերս թարգ­մա­նեմ և ա­ռա­ջար­կեմ ֆրան­սիա­ցի եր­գիչ­նե­րի, որ­պես­զի հայ ար­վես­տը մի­ջազ­գա­յին աս­պա­րեզ դուրս գա։
-Ֆրան­սե­րե­նից հա­յե­րեն եք թարգ­մա­նել Շառլ Ազ­նա­վու­րի, ինչ­պես նաև հայտ­նի ֆրան­սիա­ցի շան­սո­նյե­նե­րի եր­գեր։ 2010 թվա­կա­նին Երևա­նում լույս տե­սավ ՙԱզ­նա­վու­րը հա­յե­րեն՚ խտա­սա­լի­կը, ո­րի մեջ ընդգրկված են Շառլ Ազ­նա­վու­րի 13 եր­գե­րը՝ հա­յե­րեն։ Ի՞ն­չը հիմք ծա­ռա­յեց ձեռ­նա­մուխ լի­նե­լու եր­գե­րի թարգ­մա­նու­թյա­նը։
-70-ա­կան­նե­րին Հա­յաս­տա­նում Ազ­նա­վուր լսում էր հիմ­նա­կա­նում մտա­վո­րա­կա­նու­թյու­նը, ով, սի­րե­լով նրա մե­ղե­դին, գի­տեր նաև, թե ին­չի մա­սին էր եր­գում։ Այդ տա­րի­նե­րին վաս­տա­կա­շատ բա­նաս­տեղծ, թարգ­մա­նիչ Աբ­րա­համ Ա­լի­քյա­նը թարգ­մա­նեց նրա եր­գե­րը։ Բո­լո­րի տնե­րում, գրա­պա­հա­րան­նե­րում այդ գր­քույկն ու­ներ իր պատ­վա­վոր տե­ղը։ Կա­յին հե­ռուս­տա- և ռա­դիո­հա­ղոր­դում­ներ՝ նվիր­ված ար­տա­սահ­մա­նյան եր­գար­վես­տին։ Դրանց շր­ջա­նա­կում ներ­կա­յաց­վում էր մաս­նա­վո­րա­պես ֆրան­սիա­կան եր­գը, ո­րը մեծ տա­րա­ծում ու­ներ ամ­բողջ Սո­վե­տա­կան Միու­թյու­նում։ Ես նույն­պես պար­բե­րա­բար ռա­դիո­հա­ղոր­դում­ներ էի պատ­րաս­տում ֆրան­սիա­կան եր­գի մա­սին։ Հա­յաս­տա­նը, կա­րե­լի է ա­սել, ֆրան­կո­ֆոն եր­կիր էր՝ շնոր­հիվ ֆրան­սա­խոս հայ­րե­նա­դարձ­նե­րի։ Ու­զում եմ ա­սել՝ կար այն մթ­նո­լոր­տը, ո­րը նպաս­տում էր Ազ­նա­վու­րին ըստ ար­ժան­վույն գնա­հա­տե­լուն։
88-90-ա­կան թվա­կան­նե­րին, հատ­կա­պես երկ­րա­շար­ժից հե­տո, հայ ի­րա­կա­նու­թյան մեջ Ազ­նա­վու­րը պաշ­տե­լի էր որ­պես բա­րե­գործ, ա­պա՝ Հա­յաս­տա­նի դես­պան Շվեյ­ցա­րիա­յում և ՄԱԿ-ի Ժնևյան գրա­սե­նյա­կում։ Մի խոս­քով՝ հա­յու­թյան խոր­հր­դա­նի­շե­րից մե­կը։ Ամ­բողջ հա­յու­թյունն էր Ազ­նա­վուր վան­կար­կում, լսում ու պաշ­տում, բայց ա­ռանց հաս­կա­նա­լու նրա ֆրան­սե­րեն եր­գե­րի բո­վան­դա­կու­թյու­նը։ Այդ էր պատ­ճա­ռը, որ ես փոր­ձե­ցի լրաց­նել բա­ցը՝ ստեղ­ծե­լով ՙԱզ­նա­վուր 85՚-ը, որ­տեղ աշ­խար­հահռ­չակ շան­սո­նյեի եր­գապ­նա­կից կա­տա­րում եմ 13 երգ՝ թարգ­ման­ված հա­յե­րեն։
Իսկ 2018-ի հոկ­տեմ­բե­րին, երբ Ազ­նա­վուրն իր մահ­կա­նա­ցուն կն­քեց, Երևա­նում նրա ա­նու­նը կրող հրա­պա­րա­կում կա­յա­ցած սգո ա­րա­րո­ղու­թյան մաս­նա­կից­նե­րը մո­տե­նում էին ինձ և շնոր­հա­կա­լու­թյուն հայտ­նում նրա գոր­ծե­րը թարգ­մա­նե­լու հա­մար։ Եվ ես մտա­ծե­ցի, որ ի­րա­վունք չու­նեմ այդ գոր­ծը չշա­րու­նա­կել և չս­տեղ­ծել ևս մի եր­գապ­նակ՝ նվի­րե­լով նրա ծնն­դյան 95-ա­մյա հո­բե­լյա­նին։ Այ­սօր ար­դեն պատ­րաստ է՝ ՙԱզ­նա­վուր 95՚-ը։
-Ա­վե­լի քան 100 հե­ղի­նա­կա­յին եր­գեր ու­նեք, կա­տա­րում եք նաև հայ դա­սա­կան­նե­րի բա­նաս­տեղ­ծու­թյուն­նե­րի հի­ման վրա գր­ված եր­գեր։ Ի՞նչ սկզ­բուն­քով եք ընտ­րում հե­ղի­նակ­նե­րին։
-Սկզ­բուն­քը բա­նաս­տեղ­ծի կամ բա­նաս­տեղ­ծու­թյան մե­ծու­թյունն է թե­լադ­րում։ Քա­նի որ, ի վեր­ջո, իմ ար­վես­տի ու­սու­ցիչ­նե­րը, ինձ ներ­շն­չող­նե­րը ֆրան­սիա­ցի ՙշան­սո­նյե­ներն՚ են, ո­րոնց հա­մար եր­գի մեջ էա­կա­նը բա­նաս­տեղ­ծու­թյունն է։ Այս մա­սին լսած կլի­նեք նաև Ազ­նա­վու­րից, ով հա­ճախ էր շեշ­տում, որ իր հա­մար եր­գը կա­ռուց­վում է տեքս­տի վրա։
Իմ հե­ղի­նա­կա­յին եր­գե­րում նույն­պես բա­նաս­տեղ­ծու­թյունն է երգ ստեղ­ծում, կամ միա­սին են ծն­վում և տո­ղը, և մե­ղե­դին, եր­կու տող ու մե­ղե­դի։
-Հե­ղի­նա­կա­յին եր­գե­րով մե­նա­հա­մերգ­ներ եք ու­նե­ցել Երևա­նում։ Ար­ցա­խի հետ կապ­ված մտահ­ղա­ցում­ներ, ծրագ­րեր ու­նե՞ք։
-Պատ­կե­րաց­րեք, մինչ ձեր այս հար­ցը ոչ մի ծրա­գիր չեմ ու­նե­ցել։ Միշտ մտա­ծել եմ, որ իմ գոր­ծը ստեղ­ծա­գոր­ծելն է, իսկ կազ­մա­կերպ­չա­կան հար­ցե­րով զբաղ­վե­լուն խան­գա­րում է երկ­չո­տու­թյունս։ Թեև կյան­քի բե­րու­մով հայ ար­վես­տա­գե­տի հա­մար օ­րի­նա­չա­փու­թյուն է դար­ձել, որ նա և՜ ստեղ­ծա­գոր­ծողն է, և՜ ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյու­նն ի­րաց­նո­ղը, և՜ հա­մերգ կազ­մա­կեր­պո­ղը, և՜ տոմ­սե­րը վա­ճա­ռո­ղը, և՜ դահ­լի­ճը լց­նո­ղը, և՜ հա­մեր­գի հա­մար անհ­րա­ժեշտ տեխ­նի­կան ա­պա­հո­վո­ղը, և՜, և՜... ։ Ե­կեք Ար­ցա­խի մա­սով ձեզ ա­պա­վի­նեմ։
-Եվ վեր­ջում` Ձեր խոսք-ու­ղեր­ձը Ար­ցա­խին ու մեր ըն­թեր­ցո­ղին։
-Տա­րի­ներ ա­ռաջ ես մի 2-3 օ­րով ե­ղել եմ Ար­ցա­խում. այդ օ­րե­րը հա­մա­րում եմ իմ կյան­քի ա­մե­նա­լավ օ­րե­րը։ Իս­կա­պես, շա՛տ տար­բեր օ­րեր էին։ Ա­մեն պա­հը լի էր խոր­հր­դով, լի էր հուզ­մուն­քով և մի ան­բա­ցատ­րե­լի զգա­ցու­մով։ Ես կու­զե­նա­յի, որ երկ­րորդ, եր­րորդ ... ան­գամ լի­նել Ար­ցա­խում, որ­պես­զի այդ նույն ապ­րում­ներն ու­նե­նամ...
Մնա­ցյա­լը՝ Ար­ցա­խի բե­մից։