comintour.net
stroidom-shop.ru
obystroy.com
Մշակույթ և կրթություն http://www.artsakhtert.com Tue, 17 Sep 2019 13:03:37 +0000 Joomla! - Open Source Content Management hy-am ԱԶԳԱՅԻՆ ԵՐԱԺՇՏԱԿԱՆ ՄԱՍՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ԼԵԶՎԻ ՀԻՄՆԱԴԻՐԸ http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/27438-2019-09-16-15-23-34 http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/27438-2019-09-16-15-23-34 ԱԶԳԱՅԻՆ ԵՐԱԺՇՏԱԿԱՆ ՄԱՍՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ԼԵԶՎԻ ՀԻՄՆԱԴԻՐԸ
ՙԻր ողջ կր­քո­տու­թյամբ…

 Կոմ­պո­զի­տոր, ազ­գագ­րա­գետ, գիտ­նա­կան, խմ­բա­վար, ման­կա­վարժ, բա­նաս­տեղծ, հայ դա­սա­կան ե­րաժշ­տու­թյան, ազ­գա­յին կոմ­պո­զի­տո­րա­կան դպ­րո­ցի հիմ­նա­դիր, ում ան­ձը հայ ժո­ղո­վուր­դը նույ­նաց­նում է Մես­րոպ Մաշ­տո­ցի հետ ե­րաժշ­տու­թյան աս­պա­րե­զում։ Աշ­խար­հը հիա­ցավ Կո­մի­տա­սով։ Եվ տիե­զե­րա­ծա­վալ հո­լո­վույթ­նե­րում ան­ջն­ջե­լի կնի­քով հաս­տատ­վեց նրա ինք­նա­տի­պու­թյու­նը, որ հա­վեր­ժե­լու է հայ ժո­ղովր­դի հետ` ա­նընդ­հատ քն­նարկ­ման նյութ դարձ­նե­լով իր կեն­սագ­րու­թյու­նը, իր ան­ձը, ապ­րում­ներն ու հո­գե­վի­ճա­կը, ինչ­պես նաև թո­ղած ահ­ռե­լի մշա­կու­թա­յին ժա­ռան­գու­թյու­նը: Ժա­մա­նա­կը հաս­տա­տեց Մեծն Կո­մի­տա­սի ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան ա­ռա­քե­լու­թյու­նը։ Իր բազ­մաբ­նույթ գոր­ծու­նեու­թյամբ դառ­նա­լով ազ­գա­յին ե­րաժշ­տա­կան մաս­նա­գի­տա­կան լեզ­վի հիմ­նա­դի­րը՝ Կո­մի­տա­սը ե­ղավ նաև իր ժո­ղովր­դի, իր ազ­գի ինք­նա­ճա­նաչ­ման մաս­նա­կից­նե­րից պա­նիս­լա­միզ­մի, պան­թուր­քիզ­մի ա­ղե­տա­բեր գա­ղա­փա­րա­խո­սու­թյան զար­գաց­ման ժա­մա­նակ­նե­րում: Հայ ազ­գա­յին մաս­նա­գի­տաց­ված ե­րաժշ­տու­թյունն այ­սօր աշ­խար­հին ներ­կա­յա­նում է իր ինք­նու­րույն, ինք­նա­տիպ բո­վան­դա­կու­թյամբ։ Աշ­խար­հի ա­մե­նա­տար­բեր հե­ղի­նա­կա­վոր բե­մա­հար­թակ­նե­րում և այ­լուր հն­չում են հայ կոմ­պո­զի­տոր­նե­րի ազ­գա­յին ցայ­տու­նու­թյամբ օժտ­ված բազ­մա­զան ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյուն­նե­րը, ո­րոնք ա­ռա­ջին հեր­թին ա­ռանձ­նա­նում են ե­րաժշ­տա­կան մտա­ծո­ղու­թյան յու­րա­կեր­պու­թյամբ։ Կո­մի­տա­սի ժա­մա­նա­կա­կից­նե­րից շա­տերն ըն­կա­լե­ցին ու գնա­հա­տե­ցին նրա գոր­ծի նշա­նա­կու­թյու­նը, կարևո­րու­թյու­նը և մաս­նա­գի­տա­կան բարձր մա­կար­դա­կը։ Կո­մի­տաս¬կոմ­պո­զի­տո­րի ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան հան­ճա­րը բա­ցա­հայտ­վեց ժո­ղովր­դա­կան եր­գի մշակ­ման հիմ­քով, ո­րը ժա­մա­նա­կի պա­հանջն ու թե­լադ­րանքն էր։ Ազ­գա­յին ե­րաժշ­տու­թյու­նը պետք է ծն­վեր ժո­ղովր­դա­կան ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյան ա­կունք­նե­րից և ժո­ղովր­դա­կան եր­գի ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան մշա­կու­մը Վար­դա­պե­տին պի­տի հասց­ներ հա­մա­մարդ­կա­յին ար­վես­տի բար­ձունք­նե­րը։ Նրա ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյունն ա­ռանձ­նա­ցող երևույթ էր հա­մաշ­խար­հա­յին ե­րաժշ­տամ­տա­ծո­ղու­թյան հա­մա­կար­գում։ Սե­փա­կան եր­կե­րում ևս (ՙԿա­քա­վիկ՚, ՙԱզ­գա­յին օրհ­ներ­գը՚, ՙԱ­նուշ՚ օ­պե­րա­յի հատ­ված­ներ) Կո­մի­տա­սը հիմն­վում էր ազ­գա­յին ե­րաժշ­տա­կան ֆոլկ­լո­րի տի­պա­կան գծե­րի վրա։ Ձայ­նագ­րե­լու, մշա­կե­լու գոր­ծըն­թա­ցում եր­գը հղկ­վում, բյու­րե­ղաց­վում էր՝ ստա­նա­լով գե­ղար­վես­տա­կան նոր ո­րակ և ար­տա­հայտ­չա­կա­նու­թյուն։ Կո­մի­տա­սյան եր­գի յու­րա­քան­չյուր մշա­կում, ա­մեն մի տար­բե­րակ հայտ­նա­բե­րում էր մաս­նա­գի­տա­կան մտա­ծո­ղու­թյան նոր հնար­ներ՝ ներ­կա­յաց­նե­լով կո­մի­տա­սյան յու­րա­տիպ ո­ճի ձևա­վոր­ման ըն­թաց­քը։ Լիո­վին տի­րա­պե­տե­լով եվ­րո­պա­կան ե­րաժշ­տա­կա­ռու­ցո­ղա­կան օ­րի­նա­չա­փու­թյուն­նե­րին՝ Կո­մի­տա­սը մշա­կեց ազ­գա­յին ե­րաժշ­տու­թյու­նից բխող սե­փա­կան ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան ոճ՝ հմ­տո­րեն զու­գակ­ցե­լով եվ­րո­պա­կան հա­մա­կարգն ազ­գա­յին¬ժո­ղովր­դա­կան նո­րա­րա­րա­կան սկզ­բունք­նե­րի հետ։

Ստեղ­ծա­գոր­ծո­ղի ցայ­տուն ան­հա­տա­կա­նու­թյու­նը դրսևոր­վեց ոչ միայն ժո­ղովր­դա­կան մշա­կում­նե­րով, այլև հոգևոր եր­կե­րում։ Նրա հան­ճա­րեղ ան­հա­տա­կա­նու­թյու­նը նո­րո­վի բա­ցա­հայ­տեց հայ գեղ­ջուկ և հոգևոր եր­գի թե­մա­տիկ¬ժան­րա­յին, հու­զա­կան¬կեր­պա­րա­յին հարս­տու­թյուն­նե­րը։ Նա հայտ­նա­բե­րեց գեղ­ջուկ և հոգևոր եր­գե­րի փո­խա­դարձ կա­պը. Կո­մի­տա­սի ՙՊա­տա­րա­գը՚ հայ հոգևոր ե­րաժշ­տու­թյան բազ­մա­ձայն մեկ­նու­թյան նոր և ար­ժե­քա­վոր երևույթ է։ Նո­տագ­րե­լով և կորս­տից փր­կե­լով հայ եր­գի հա­զա­րա­վոր նմուշ­ներ՝ Կո­մի­տա­սը որ­պես ազ­գագ­րա­գետ խո­րա­մուխ ե­ղավ ազ­գա­յին եր­գի ու­սում­նա­սի­րու­թյան մեջ։ Նա հայ ժո­ղովր­դա­կան ե­րաժշ­տու­թյան հա­վաք­ման գոր­ծը դրեց միան­գա­մայն նոր, տրա­մա­բա­նո­րեն կան­խամ­տած­ված, գի­տա­կան հիմ­քե­րի վրա։ Հայ ժո­ղովր­դա­կան եր­գե­րի ա­նա­ղարտ նմուշ­ներ հայտ­նա­բե­րե­լու նպա­տա­կով ազ­գագ­րա­գետ Կո­մի­տա­սը շր­ջում էր Հա­յաս­տա­նի գա­վառ­նե­րով՝ ու­սում­նա­սի­րե­լով նաև հարևան ժո­ղո­վուրդ­նե­րի ժո­ղովր­դա­կան եր­գեր (քր­դա­կան, պարս­կա­կան, տաճ­կա­կան)։

Կո­մի­տաս¬գիտ­նա­կա­նը հիմ­նա­վո­րեց ազ­գա­յին ինք­նու­րույն ե­րաժշ­տու­թյան գո­յու­թյան փաս­տը։ Իր եր­կա­րատև հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րով նա ա­պա­ցու­ցեց հայ ե­րաժշ­տար­վես­տի կարևո­րա­գույն ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյուն­նե­րը, հնա­դա­րյան ծա­գումն ու զար­գաց­ման ինք­նա­տիպ հնա­րա­վո­րու­թյուն­նե­րը։ ՙՀայն ու­նի ինք­նու­րույն ե­րաժշ­տու­թյուն՚,¬այս ա­ռանց­քա­յին միտ­քը դար­ձավ Կո­մի­տա­սի ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան կյան­քի հա­վա­տամ­քը։ Նա ցույց էր տա­լիս հայ եր­գի մեջ ամ­փոփ­ված գե­ղար­վես­տա­կան բարձր հատ­կա­նիշ­նե­րը։ ՙԱզ­գի մը լե­զուն ու գրա­կա­նու­թյու­նը կա­րող են ձևա­փոխ­վիլ ու զար­գա­նալ՝ օ­րի­նակ առ­նե­լով ու­րիշ ազ­գե­րեն, բայց երբ այն ինք­նա­հա­տուկ լե­զու և գրա­կա­նու­թյուն ու­նի, ու­նի և ինք­նու­րույն ե­րաժշ­տու­թյուն։ Ամ­բողջ արևմտյան ազ­գե­րը զար­գա­ցան՝ սնունդ առ­նե­լով հին հու­նա­կան քա­ղա­քակր­թու­թյան բե­կոր­նե­րեն՝ լա­տի­նա­կա­նի մի­ջո­ցով, բայց և այն­պես, յու­րա­քան­չյուր արևե­լյան ազգ ու­նի ու­րույն ե­րաժշ­տու­թյուն, որ ոչ հույն է և ոչ լա­տին։ Ռու­սաց ար­դի լե­զուն ու­նի մոտ 60 հա­զար օ­տա­րազ­գի բառ, որ ազ­գայ­նաց­վել է, և ռու­սը զար­գա­ցել է օ­տար քա­ղա­քակր­թու­թյամբ, նույ­նիսկ իր տա­ռե­րը հու­նա­կա­նի վրա են կա­ղա­պար­ված, սա­կայն և այն­պես ու­նի ինք­նու­րույն լե­զու և ինք­նա­տիպ ե­րաժշ­տու­թյուն։ Ճիշտ նույն ճա­նա­պարհն են ան­ցել մեր Ե դա­րու սր­բա­զան վե­րա­նո­րո­գիչ­նե­րը։ Ա­նոնք կրթ­վե­ցան Ա­թենք և Ա­ղեք­սանդ­րիա՝ այդ ժա­մա­նակ­նե­րի լու­սա­վո­րու­թյանց կենտ­րոն­նե­րում, որ­պես մենք այժմ Եվ­րո­պա­յում, ա­պա հայ­րե­նիք վե­րա­դառ­նա­լով՝ կեր­տե­ցին ու վե­րա­կազ­մե­ցին, ըստ օ­րի­նա­կի հույն և ա­սո­րի լե­զու­նե­րու, մեր գրա­բա­րը և մեզ ա­վան­դե­ցին ոս­կե­դա­րու մա­տե­նագ­րու­թյու­նը։ Ե­թե ճշ­մար­տու­թյուն են այս բո­լո­րը, ա­պա ու­րեմն, ճշ­մար­տու­թյուն է և այն, որ մեզ տվին նույն­պես և ե­րաժշ­տու­թյուն, որ այն­քան հա­րա­զատ է ու ազ­գա­յին և այն­քան ինք­նու­րույն է ու ինք­նա­տիպ, որ­քան իր լե­զուն ու գրա­կա­նու­թյու­նը, ո­րով­հետև յու­րա­քան­չյուր ազ­գի ե­րաժշ­տու­թյունն իր ազ­գի հն­չա­կան ելևէջ­նե­րեն կծ­նի ու կծա­վա­լի։ Հայ լե­զուն ու­նի իր հա­տուկ հն­չա­վո­րու­թյու­նը, ու­րեմն և հա­մա­պա­տաս­խան ե­րաժշ­տու­թյուն՚ (Կո­մի­տաս)։ Մեկ այլ՝ ՙՀա­յը ու­նի ինք­նու­րույն ե­րաժշ­տու­թյուն՚ հոդ­վա­ծում գրում է. ՙԽեղճ հայ ժո­ղո­վուրդ, ազգ ես և ինք­նու­րույն այն­քան, որ­քան մյուս­նե­րը, այդ ոչ ոք կա­րող է հեր­քել։ Ու­նիս հա­տուկ լե­զու, կխո­սիս։ Ու­նիս հա­տուկ ու­ղեղ, կդա­տիս։ Ու­նիս հա­տուկ մար­դա­բա­նա­կան կազմ, ո­րով կզատ­վիս այլ ազ­գե­րեն ու ա­նոնց կազ­մեն։ Սա­կայն սիրտդ, որ զգաց­մանդ աղ­բյուրն է, քուկդ չէ ե­ղել...՚։ Ազ­գա­յին ար­ժա­նա­պատ­վու­թյան ինչ­պի­սի բարձր գի­տակ­ցու­թյամբ է գրել Մեծն Կո­մի­տասն այս տո­ղե­րը։
Տի­րա­պե­տե­լով երգ­չախմ­բի հա­րուստ հնա­րա­վո­րու­թյուն­նե­րին՝ խմ­բա­վա­րի բարձր վար­պե­տու­թյամբ Կո­մի­տա­սը եր­գե­ցիկ խմ­բեր էր կազ­մում՝ զար­մաց­նե­լով և հիաց­նե­լով հայ և օ­տա­րազ­գի ե­րաժշ­տա­սեր հա­սա­րա­կու­թյա­նը։ Թիֆ­լի­սում, Փա­րի­զում (1905-1906) տված հա­մերգ­նե­րը հայ ե­րաժշ­տու­թյան հաղ­թա­նա­կի տո­նա­հան­դես­ներն էին։ Կո­մի­տա­սը հն­չեց­նում էր քա­ռա­ձայն եր­գեր (ին­քը կա­տա­րում էր ա­րա­բե­րեն, պարս­կե­րեն եր­գեր՝ ցույց տա­լով հայ և օ­տար եր­գե­րի տար­բե­րու­թյու­նը)։ 1893-ից ղե­կա­վա­րում էր Էջ­միած­նի Գևոր­գյան ճե­մա­րա­նի երգ­չա­խում­բը, 1910 թվա­կա­նից՝ Պոլ­սում 300 հո­գուց կազմ­ված ՙԳու­սան՚ երկ­սեռ երգ­չա­խում­բը։ Կո­մի­տա­սի խմ­բա­վա­րա­կան ար­վես­տը, ժա­մա­նա­կա­կից­նե­րի վկա­յու­թյամբ, օժտ­ված է մո­գա­կան ու­ժով։
Կո­մի­տաս¬ման­կա­վար­ժի ա­ռաջ քա­շած ե­րաժշ­տա­գի­տա­կան հա­մա­կար­գի դրույթ­ներն այ­սօր էլ ար­դիա­կան են։ Նա կարևո­րում էր ժո­ղովր­դա­կան, հոգևոր ե­րաժշ­տու­թյան, պա­րի ու­սուց­ման դերն ա­ճող սերն­դի գե­ղար­վես­տա­կան, գե­ղա­գի­տա­կան դաս­տիա­րա­կու­թյան գոր­ծում։
Կո­մի­տա­սը գրել է նաև բա­նաս­տեղ­ծու­թյուն­ներ, ո­րոնք քաջ ծա­նոթ չեն ըն­թեր­ցո­ղա­կան լայն զանգ­ված­նե­րին։ Ստորև ներ­կա­յաց­նում ենք մի փունջ։

ՙԱԱ՚

 

 

 

 

 

 

 

]]>
arturcom1@gmail.com (Super User) Մշակույթ և կրթություն Mon, 16 Sep 2019 15:09:27 +0000
ԺՈ­ՂՈՎՐ­ԴԻ ԿԵՆ­ՍԱ­ՓԻ­ԼԻ­ՍՈ­ՓԱ­ՅՈՒ­ԹՅԱՆ ՋԱ­ՀԱ­ԿԻ­ՐԸ http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/27425-2019-09-12-16-32-18 http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/27425-2019-09-12-16-32-18 ԺՈ­ՂՈՎՐ­ԴԻ ԿԵՆ­ՍԱ­ՓԻ­ԼԻ­ՍՈ­ՓԱ­ՅՈՒ­ԹՅԱՆ ՋԱ­ՀԱ­ԿԻ­ՐԸ
Ա­նա­հիտ Ա­ԹԱ­ՅԱՆ

Բա­նա­սի­րա­կան գի­տու­թյուն­նե­րի թեկ­նա­ծու

1969թ. Հով­հան­նես Թու­մա­նյա­նի ծնն­դյան 100-ա­մյա­կի կա­պակ­ցու­թյամբ աշ­խար­հահռ­չակ գե­ղան­կա­րիչ Մար­տի­րոս Սա­րյա­նը գրել է. ՙԹու­մա­նյանն իր ժա­մա­նա­կի և բո­լոր ժա­մա­նակ­նե­րի մեծ բա­նաս­տեղծ է։ Ճիշտ է, բնու­թյու­նը մեր ժո­ղովր­դին ծանր հար­ված­ներ շատ է տվել, բայց նա մեզ տվել է նաև Թու­մա­նյան, որ­պես­զի մեր ժո­ղո­վուրդն ան­մա­հա­նա, որ­պես­զի մեծ բա­նաս­տեղծ­նե­րի՝ Պուշ­կի­նի, Գյո­թեի, Բայ­րո­նի, Միցկևի­չի կող­քին ու­նե­նանք Թու­մա­նյան՚։

Իսկ մի ա­ռի­թով Վ. Բրյու­սո­վը նշել է, որ հայ ժո­ղովր­դի ազն­վա­կա­նու­թյան վկա­յա­կա­նը նրա պոե­զիան է։ Ճիշտ կլի­նի՝ հա­վե­լել. այդ վկա­յա­կա­նը Հ. Թու­մա­նյանն է՝ ՙԱն­հաս Ա­րա­րա­տը մեր նոր քեր­թու­թյան՚։
Բ.գ.դ., պրո­ֆե­սոր Ս. Խա­նյա­նի վեր­ջերս լույս տե­սած ՙԺո­ղովր­դի կեն­սա­փի­լի­սո­փա­յու­թյան ջա­հա­կի­րը՚ գիր­քը Մեծն Թու­մա­նյա­նի ծնն­դյան 150-ա­մյա­կին նվիր­ված հա­ճե­լի ա­նակն­կալ է, նոր, թարմ խոսք թու­մա­նյա­նա­գի­տու­թյան մեջ և, ան­կաս­կած, ե­րախ­տի­քի խոս­քե­րի մի փունջ՝ դաս ու դպ­րոց հան­դի­սա­ցող հա­վեր­ժա­խոս Թու­մա­նյա­նի հի­շա­տա­կին։ Պա­տա­հա­կան չէ, որ ան­մահ Թու­մա­նյա­նի ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյան մա­սին ստեղծ­վել է հա­րուստ թու­մա­նյա­նա­գի­տու­թյուն՝ ծիա­ծա­նա­գույն այն­պի­սի հյուս­ված­քով, որ­տեղ փայ­լա­տա­կում են մի կող­մից հան­ճա­րեղ բա­նաս­տեղ­ծի ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան անս­պառ ու ինք­նա­տիպ կա­րո­ղու­թյու­նը, մյուս կող­մից` Թու­մա­նյան-ժո­ղո­վուրդ միաս­նու­թյան աստ­վա­ծա­յին ա­ռեղծ­վա­ծը։ Հա­ճե­լի է խոս­տո­վա­նել, որ այ­սօր մի նոր թար­մու­թյամբ ու խո­րու­թյամբ է զար­գա­նում թու­մա­նյա­նա­գի­տու­թյու­նը, ո­րը բազ­մա­շերտ է, անս­պառ, դա­րաշր­ջա­նի գրա­կան ո­գու ու մտ­քի բարձ­րա­գույն գա­գաթն է։
Հպարտ է Թու­մա­նյան ծնող ժո­ղո­վուր­դը. այս մեկ­նա­կետն է Ս. Խա­նյա­նի ՙԺո­ղովր­դի կեն­սա­փի­լի­սո­փա­յու­թյան ջա­հա­կի­րը՚ եր­կի հիմ­քում, ո­րը գի­տա­կան աշ­խա­տանք­նե­րի մի փունջ է՝ ստեղծ­ված տաս­նյակ տա­րի­նե­րի ըն­թաց­քում։ Բազ­մա­վաս­տակ բա­նաս­տեղծ-գրա­կա­նա­գե­տը պար­բե­րա­բար հան­դես է ե­կել զե­կու­ցում­նե­րով, մա­մու­լում հրա­տա­րա­կել է ու­շագ­րավ հոդ­ված­ներ, գի­տա­կան աշ­խա­տանք­ներ, ո­րոնք մեծ ար­ժեք են ներ­կա­յաց­նում թու­մա­նյա­նա­գի­տու­թյան մե­րօ­րյա գոր­ծըն­թա­ցում։ Ս. Խա­նյա­նը բազ­միցս անդ­րա­դար­ձել է Հովհ. Թու­մա­նյա­նի ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյան գա­ղա­փա­րա­գե­ղար­վես­տա­կան ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյուն­նե­րի լու­սա­բան­մա­նը, նրա է­պի­կա­կան ո­ճի վար­պե­տու­թյան, ան­հա­տա­կա­նու­թյան յու­րա­հա­տուկ գծե­րի, մարդ­կա­յին դի­մագ­ծի բա­ցա­հայտ­մա­նը։ Պրոֆ. Ս. Խա­նյա­նի գր­քի ար­ժեքն ա­ռա­ջին հեր­թին թու­մա­նյա­նա­գի­տու­թյան ճիշտ ու խոր­քա­յին ըն­կա­լումն է՝ կապ­ված տար­բեր ժա­մա­նա­կաշր­ջան­նե­րում Թու­մա­նյա­նի գնա­հատ­ման յու­րա­կերպ բնու­թագ­րում­նե­րի, Թու­մա­նյա­նի ար­վես­տի ճիշտ ըն­կալ­ման, եր­բեմն էլ՝ սխալ մեկ­նա­բան­ման ժխտ­ման հետ։ Գրա­կա­նա­գե­տը թու­մա­նյա­նա­գի­տու­թյան հա­մա­պատ­կե­րում բա­ցա­հայ­տում է Թու­մա­նյան¬մար­դու, Թու­մա­նյան¬բա­նաս­տեղ­ծի, Թու­մա­նյան¬հան­ճա­րի, Թու­մա­նյան¬մար­գա­րեի կեն­սա­փի­լի­սո­փա­յու­թյու­նը, ժո­ղովր­դա­սի­րու­թյունն ու հա­վա­տը մարդ­կա­յին աստ­վա­ծան­վեր սի­րո և ա­րա­րող ու­ժի հան­դեպ։ Ե­րիցս ճիշտ է Ս. Խա­նյա­նը. թու­մա­նյա­նա­գի­տու­թյու­նը հիմ­նադր­վել է ա­ռա­ջին հեր­թին հենց իր՝ Թու­մա­նյա­նի կող­մից, ո­րով­հետև դրա հիմ­քում հենց այն բա­նա­վեճն է, պայ­քա­րը, որ մղեց Թու­մա­նյա­նը պահ­պա­նո­ղա­կան, քա­րա­ցած հա­յացք­նե­րի տեր բութ ու ան­ճա­րակ մարդ­կանց դեմ։ Խա­նյա­նը պե­ղում¬գտ­նում է թու­մա­նյա­նա­կան այն սկզ­բունք­նե­րը, ո­րոնք ճշ­մար­տու­թյան, ազն­վու­թյան, վե­հի, գե­ղե­ցի­կի ա­պա­ցույց­ներ են։ Նա հարս­տաց­նում է թու­մա­նյա­նա­գի­տու­թյու­նը՝ Թու­մա­նյա­նին ներ­կա­յաց­նե­լով դա­րի տա­րու­բե­րում­նե­րում, գրա­կան հո­սանք­նե­րի լա­բի­րին­թո­սում, որ­տե­ղից հե­ղի­նա­կը դուրս է գա­լիս մաք­րա­մա­քուր, ազ­նիվ ու մարդ­կա­յին գծե­րով։
ՙԺո­ղո­վուրդ­նե­րի մեծ բա­րե­կա­մը՚, ՙՀովհ. Թու­մա­նյա­նը ման­կա­գիր՚, ՙԹու­մա­նյա­նը և Ար­ցա­խը՚, ՙԹու­մա­նյա­նը և Ե­ղի­շե Չա­րեն­ցը՚, ՙԹու­մա­նյա­նը և ժո­ղովր­դա­կան բա­նա­հյու­սու­թյու­նը՚ և մյուս բա­ժին­նե­րը մեզ ի­րա­վունք են վե­րա­պա­հում ըն­դգ­ծե­լու, որ հան­ձին Ս. Խա­նյա­նի մեր մշա­կույթն ու­նի ո­րո­նող ու գտ­նող գրա­կա­նա­գետ, ո­րի աշ­խա­տու­թյուն­նե­րը նպա­տա­կա­յին ու ճիշտ գնա­հա­տա­կան­ներ են գրա­կա­նու­թյան տար­բեր հար­ցե­րի շուրջ: Գո­հու­նա­կու­թյամբ կա­րող ենք ըն­դգ­ծել, որ հե­ղի­նա­կը նո­րո­վի է ներ­կա­յաց­նում Թու­մա­նյա­նի ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան նե­րաշ­խար­հի գույ­նե­րը, նրա հան­ճա­րի շա­փա­ղում­նե­րը՝ ազ­գա­յի­նը հա­մա­մարդ­կա­յի­նի տե­սա­դաշտ փո­խան­ցե­լու կա­րո­ղու­թյամբ, ժո­ղովր­դա­կան ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյան և ար­վես­տի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րի հան­դեպ ու­նե­ցած պաշ­տա­մունքն ու գնա­հա­տու­մը, լա­վա­գույն ա­վան­դույթ­նե­րը յու­րաց­նե­լու, նո­րա­րա­րու­թյան բար­ձունք­նե­րը գրա­վե­լու թու­մա­նյա­նա­կան զար­մա­նահ­րաշ կա­րո­ղու­թյունն ու հմ­տու­թյու­նը։ Թու­մա­նյա­նա­կան հոգևոր ար­ժեք­նե­րի ճիշտ գնա­հա­տու­թյանն է վե­րա­բե­րում ՙՀով­հան­նես Թու­մա­նյա­նը և ժո­ղովր­դա­կան բա­նա­հյու­սու­թյու­նը՚ հոդ­վա­ծը, ուր գրա­կա­նա­գետն ըն­դգ­ծում է այն երևույ­թը, որ Թու­մա­նյա­նը յու­րա­քան­չյուր գրա­կա­նու­թյան հիմ­նա­կան ա­կուն­քը հա­մա­րել է ժո­ղովր­դա­կան ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյու­նը։ Հա­մո­զիչ փաս­տարկ­նե­րով, գրա­կա­նու­թյան պատ­մու­թյան հա­մա­պատ­կե­րում քն­նե­լով Հովհ. Թու­մա­նյա­նի ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյու­նը` Ս. Խա­նյա­նը բա­ցա­հայ­տում է գրա­կան մի հո­ռի երևույթ՝ դրամ­բյա­նիզմ ա­նու­նով, ո­րի դի­մա­կա­զերծ­ման գոր­ծում ա­նու­րա­նա­լի է Թու­մա­նյա­նի վաս­տա­կը։ Թու­մա­նյա­նի մտո­րում­նե­րը, կար­ծիք­ներն այս հար­ցի առ­թիվ բո­լոր ժա­մա­նակ­նե­րին են բնո­րոշ։ ՙՀետ­թու­մա­նյա­նա­կան ժա­մա­նակ­նե­րում, ցա­վոք, գրա­կան, նաև քա­ղա­քա­կան մթ­նո­լոր­տը չի մաքր­վել, չի ազն­վա­ցել, նման գորշ պայ­ման­նե­րի, նա­խան­ձի ու չա­րու­թյան զո­հե­րը դար­ձան մեր գրա­կա­նու­թյան հս­կա­նե­րը՝ Ե. Չա­րեն­ցը, Ա. Բա­կուն­ցը, Վ. Թո­թո­վեն­ցը, Զ. Ե­սա­յա­նը։ Սի­բիր­նե­րի կեն­դա­նի նա­հա­տակ­նե­րը դար­ձան Գ. Մա­հա­րին, Մ. Ար­մե­նը, Վ. Նո­րեն­ցը, Բ. Ջա­նյա­նը և տաս­նյակ այլ ազ­նիվ մտա­վո­րա­կան­ներ,¬ գրում է Ս. Խա­նյա­նը և ա­պա բե­րում փաս­տեր, ո­րոնք ա­պա­ցու­ցում են գրա­կան ՙվայ­նա­սու­նի՚ բա­ցա­սա­կան դե­րը մշա­կու­թա­յին գոր­ծըն­թա­ցում։
Գր­քում հե­ղի­նա­կը վեր­լու­ծում ու գնա­հա­տում է Թու­մա­նյա­նի հոդ­ված­նե­րը՝ կապ­ված բա­նա­հյու­սա­կան նյու­թի մշակ­ման, նրա տար­բեր ձևե­րի, ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյուն­նե­րի հետ։ Հե­տաքր­քիր են ժո­ղովր­դա­կան է­պո­սի շուրջ Թու­մա­նյա­նի գրո­ղա­կան ու գրա­կա­նա­գի­տա­կան մո­տե­ցում­նե­րի քն­նու­թյու­նը, տար­բեր է­պոս­նե­րի զու­գա­հեռ մեկ­նա­բա­նու­թյուն­նե­րը ժո­ղո­վուրդ­նե­րի ճա­կա­տագ­րի ընդ­հա­նուր գծե­րի բա­ցա­հայտ­ման աս­պա­րե­զում։ Խա­նյա­նը բա­ցա­հայ­տում է թու­մա­նյա­նա­կան հան­ճա­րի՝ հա­մաշ­խար­հա­յին գրա­կա­նու­թյան հետ կա­պի հար­ցը, իսկ Թու­մա­նյա­նին ՙդե­պի է­պո­սի մշա­կում են մղել նրա տա­ղան­դը, գե­ղար­վես­տա­կան մտա­ծո­ղու­թյու­նը, է­պի­կա­կան խառն­ված­քը, ժո­ղովր­դա­կան կեն­սա­փի­լի­սո­փա­յու­թյու­նը՚,¬ գրում է Ս. Խա­նյա­նը՝ միա­ժա­մա­նակ բա­ցա­հայ­տե­լով բարձ­րար­վեստ գրա­կան մշա­կում հան­դի­սա­ցող պոե­մի գա­ղա­փա­րա­կան ու գե­ղար­վես­տա­կան այն ար­ժա­նիք­նե­րը, ո­րոնց շնոր­հիվ այն հա­վա­սա­րա­պես հե­տաք­րք­րում է թե՜ դպ­րո­ցա­հա­սակ, թե՜ մե­ծա­հա­սակ ըն­թեր­ցող­նե­րին։ Պոե­մի վեր­լու­ծու­թյու­նը Ս. Խա­նյա­նը կա­տա­րում է՝ կապ­ված է­պո­սա­գի­տու­թյան կարևո­րա­գույն հար­ցե­րի հետ։
ՙՀովհ. Թու­մա­նյա­նը ման­կա­գիր՚ ու­սում­նա­սի­րու­թյան մեջ վեր­լուծ­ված ու գնա­հատ­ված են հան­ճա­րեղ գրո­ղի ման­կա­կան բա­նաս­տեղ­ծու­թյուն­նե­րը, բալ­լադ­նե­րը, հե­քիաթ­ներն ու զրույց­նե­րը, ինչ­պես նաև ներ­կա­յաց­ված են Թու­մա­նյա­նի հա­յացք­նե­րը, տե­սա­կետ­նե­րը ման­կա­պա­տա­նե­կան գրա­կա­նու­թյան վե­րա­բե­րյալ։ Հե­տաքր­քիր է ման­կա­կան գրա­կա­նու­թյան տե­սա­կան հար­ցե­րին վե­րա­բե­րող Թու­մա­նյա­նի հա­յացք­նե­րի քն­նու­թյու­նը. ինչ­պի­սին պի­տի լի­նի ման­կա­կան եր­կը, ինչ­պես այն կա­պել և՜ ա­վան­դա­կա­նի և՜ ար­դիա­կա­նի, կյան­քի ա­ռա­ջադ­րած նոր խն­դիր­նե­րի հետ։

Նո­րո­վի ներ­կա­յաց­նե­լով Թու­մա­նյա­նի՝ նո­րա­րա­րու­թյան բար­ձունք­նե­րը գրա­վե­լու զար­մա­նահ­րաշ կա­րո­ղու­թյունն ու հմ­տու­թյու­նը, Ս. Խա­նյա­նը ճա­նա­չո­ղա­կան ու դաս­տիա­րակ­չա­կան ար­ժե­քա­վոր խն­դիր­ներ է դի­տում ՙԹու­մա­նյա­նը և Ար­ցա­խը՚, ՙԹու­մա­նյա­նը և Ե. Չա­րեն­ցը՚, ՙԹու­մա­նյա­նը և Շեքս­պի­րը՚, ՙԹու­մա­նյա­նը և Անդ­րա­նիկ Օ­զա­նյա­նը՚ նյու­թե­րում։
Միան­գա­մայն նպա­տա­կա­յին է գր­քի՝ հայտ­նի գրող Ա­վե­տիս Ա­հա­րո­նյա­նի որ­դու՝ գրող-գրա­կա­նա­գետ, Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյան նվի­րյալ գոր­ծիչ­նե­րից մե­կի՝ Վարդ­գես Ա­հա­րո­նյա­նի ՙԹու­մա­նյան. Մար­դը և Բա­նաս­տեղ­ծը՚ ու­սում­նա­սի­րու­թյան մա­սին գրա­խո­սա­կա­նը, որ­տեղ յու­րո­վի է գնա­հատ­ված գր­քի վե­րահ­րա­տա­րա­կու­մը Հա­մազ­գա­յին Հայ Կր­թա­կան և Մշա­կու­թա­յին միու­թյան կող­մից։ Նկա­տի առ­նե­լով, որ այդ ու­սում­նա­սի­րու­թյունն ա­ռա­ջին ան­գամ հրա­տա­րակ­վել է Բոս­տո­նում՝ 1936թ., ինչ­պես նաև գի­տա­կան ար­ժե­քը, Ս. Խա­նյա­նը հա­մո­զիչ փաս­տե­րով ա­պա­ցու­ցում է, որ ճշ­մա­րիտ և լուրջ թու­մա­նյա­նա­գի­տու­թյան ա­ռա­ջին գրա­նի­տե հիմ­նա­քա­րը հենց Վարդ­գես Ա­հա­րո­նյա­նի վե­րոն­շյալ աշ­խա­տու­թյունն է։
Ա­ռանձ­նա­կի հե­տաք­րք­րու­թյուն է ներ­կա­յաց­նում, յու­րա­հա­տուկ հուշ ու սր­տա­մոր­մոք ապ­րում­նե­րի ցա­վոտ շղ­թա է գր­քի ՙՆա մեզ հետ է և այս պա­հին՚ (Թու­մա­նյա­նա­կան տե­սիլք) բա­ժի­նը, ուր գրողն ու գրա­կա­նա­գե­տը ձեռք ձեռ­քի տված խոր­հում են բնու­թյան սոս­կա­լի տա­րեր­քի մա­սին։ ՙԻմ վառ­ված խո­հե­րում ու ար­ցուն­քոտ­ված կա­րո­տի մեջ հն­չում էին Մեծ Լո­ռե­ցու քա­ռյակ­նե­րը, ա­սես գր­ված հենց երկ­րա­շար­ժից ան­մի­ջա­պես հե­տո՚,- գրում է Ս. Խա­նյա­նը։
ՙ...նա մեր հոգևոր հացն է (Թու­մա­նյա­նը) հա­նա­պա­զօ­րյա։ Նա մեր թախ­ծի և բերկ­րան­քի ծիա­ծանն է, մեր հույ­սի աստ­ղը,-գրում է նա և նո­րից հի­շում Թու­մա­նյա­նի տո­ղե­րը։

Ու պի­տի գա հա­նուր կյան­քի
ար­շա­լույ­սը վառ հա­գած,
Հա­զա՛ր- հա­զար լու­սա­պայ­ծառ
հո­գի­նե­րով ճա­ռա­գած...

Հա­մազ­գա­յին մեծ վշ­տից դե­պի պայ­ծառ գա­լիք...Սա է թու­մա­նյա­նա­կան հան­ճա­րի էու­թյու­նը։
ՙԹու­մա­նյա­նը և Ար­ցա­խը՚ հոդ­վա­ծում գրա­կա­նա­գե­տը, հեն­վե­լով բա­զում փաս­տե­րի, վկա­յու­թյուն­նե­րի վրա, բա­ցա­հայ­տում է Թու­մա­նյա­նի և Լեո­յի անխ­զե­լի, մարդ­կայ­նո­րեն վեհ հո­գե­կան մտեր­մու­թյու­նը։ ՙԼեո­յի՝ դե­պի հայ­րե­նի Ղա­րա­բաղն ու­նե­ցած կա­րո­տը, Ղա­րա­բա­ղը տես­նե­լու Թու­մա­նյա­նի բաղ­ձան­քը խա­չաձևվել և դար­ձել էին ե­րա­զան­քի մի հո­գեզ­մայլ թր­թիռ։ Եվ լեռ­նա­յին ինչ տե­ղան­քում լի­նում էին, ան­պայ­ման Ղա­րա­բաղն էին պատ­կե­րաց­նում, փա­փա­գում Ղա­րա­բա­ղը՚,-գրում է Ս. Խա­նյա­նը։ Մի շարք օ­րի­նակ­նե­րով նա վկա­յում է Թու­մա­նյա­նի՝ Ղա­րա­բա­ղի ու ղա­րա­բաղ­ցի­նե­րի հան­դեպ ու­նե­ցած ջերմ սե­րը։
Թու­մա­նյա­նա­գի­տու­թյան նո­րօ­րյա գոր­ծըն­թա­ցում հե­տաքր­քիր ու ար­ժե­քա­վոր, դր­վա­տան­քի ար­ժա­նի է Ս. Խա­նյա­նի նոր գիր­քը։ Հա­մոզ­ված ենք, որ ըն­թեր­ցողն այն հե­տաք­րք­րու­թյամբ կըն­դու­նի՝ որ­պես թու­մա­նյա­նա­կան հա­վեր­ժա­խոս պատ­գամ՝ ՙԳործն է ան­մահ...՚, կօգ­նի բո­լոր կող­մե­րից վեր­ծա­նել Թու­մա­նյան-մարդ-ժո­ղո­վուրդ միաս­նու­թյան ա­ռեղծ­վա­ծը։

 

 

 

 

 

 

 

]]>
arturcom1@gmail.com (Super User) Մշակույթ և կրթություն Thu, 12 Sep 2019 16:09:15 +0000
ԹԱՆ­ԳԱ­ՐԱՆ, Ո­ՐԻ ՑՈՒ­ՑԱՆ­ՄՈՒՇ­ՆԵ­ՐԸ ՄԵՐ ՀՆԱ­ԴԱ­ՐՅԱ ՊԱՏ­ՄՈՒ­ԹՅԱՆ ՎԱ­ՎԵ­ՐԱԳ­ՐԵՐՆ ԵՆ http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/27423-2019-09-12-15-44-04 http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/27423-2019-09-12-15-44-04 ԹԱՆ­ԳԱ­ՐԱՆ, Ո­ՐԻ ՑՈՒ­ՑԱՆ­ՄՈՒՇ­ՆԵ­ՐԸ ՄԵՐ  ՀՆԱ­ԴԱ­ՐՅԱ ՊԱՏ­ՄՈՒ­ԹՅԱՆ ՎԱ­ՎԵ­ՐԱԳ­ՐԵՐՆ ԵՆ
Զոհ­րաբ ԸՌ­ՔՈ­ՅԱՆ ք.…

 1996 թվա­կա­նի մա­յի­սի 18-ին՝ Բեր­ձո­րի ա­զա­տագր­ման 4-ա­մյա­կի ու Թան­գա­րան­նե­րի մի­ջազ­գա­յին օր­վա առ­թիվ Քա­շա­թա­ղի շրջ­կենտ­րո­նում բաց­վեց երկ­րա­գի­տա­կան թան­գա­րան։ Շրջ­վար­չա­կազ­մի ա­ռա­ջին ղե­կա­վար Ա­լեք­սան Հա­կո­բյա­նի օ­ժան­դա­կու­թյամբ՝ թան­գա­րա­նի հիմ­նա­դիր տնօ­րեն Լի­վե­րա Հով­հան­նի­սյա­նը, շր­ջե­լով շր­ջա­նի բնա­կա­վայ­րե­րում, ձեռք է բե­րում ո­րո­շա­կի թան­գա­րա­նա­յին ի­րեր։ Ըն­թաց­քում կա­տար­վում են նվի­րատ­վու­թյուն­ներ, և քայլ ար քայլ թան­գա­րա­նը կա­յա­նում է։ Հե­տա­գա տա­րի­նե­րին շր­ջա­նում կա­տար­ված հնա­գի­տա­կան պե­ղում­նե­րի ար­դյուն­քում մեծ քա­նա­կու­թյամբ ցու­ցան­մուշ­ներ բեր­վե­ցին թան­գա­րան։ Մեկ տա­րի անց թան­գա­րա­նում բաց­վեց պատ­կե­րաս­րա­հը, իսկ 2 տա­րի անց՝ Փառ­քի սրահ։

ՙՔա­շա­թա­ղի երկ­րա­գի­տա­կան թան­գա­րան՚ ՊՈԱԿ-ը գտն­վում է Բեր­ձո­րի Խա­ղա­ղու­թյան փո­ղո­ցի վրա՝ ե­ռա­հարկ շեն­քում, որն ու­նի հիմ­նա­նո­րոգ­ման խն­դիր, բա­ցա­կա­յում է սան­հան­գույ­ցը։ ՊՈԱԿ-ը գոր­ծում է Ար­ցա­խի Հան­րա­պե­տու­թյան մշա­կույ­թի, ե­րի­տա­սար­դու­թյան և զբո­սաշր­ջու­թյան նա­խա­րա­րու­թյան հա­մա­կար­գում։ Ա­ջակ­ցու­թյուն է ստա­նում Քա­շա­թա­ղի շրջ­վար­չա­կազ­մի կող­մից։ 2019 թվա­կա­նի փետր­վա­րից ՊՈԱԿ-ը տնօ­րի­նում է ի­րա­վա­բա­նա­կան կր­թու­թյամբ Լի­լիթ Քո­չա­րյա­նը։ Նա տե­ղե­կաց­րեց.՝ թան­գա­րա­նը բա­ժան­մունք ու­նի նաև Ծի­ծեռ­նա­վան­քում (2 աշ­խա­տո­ղով), որ­տեղ ցու­ցադր­ված են վան­քի տա­րած­քում պե­ղում­նե­րից հայտ­նա­բեր­ված խաչ­քա­րեր, խե­ցե­ղեն և կեն­ցա­ղա­յին ի­րեր, լու­սան­կար­ներ, այլ նմուշ­ներ։ 11-հո­գա­նոց աշ­խա­տա­կազ­մով սպա­սար­կում են թան­գա­րա­նը, որ­տեղ հա­ճախ են լի­նում այ­ցե­լու­թյուն­ներ, անց են կաց­վում մշա­կու­թա­յին, գրա­կան-գե­ղար­վես­տա­կան մի­ջո­ցա­ռում­ներ։ Այս տար­վա ըն­թաց­քում 10-ից ա­վե­լի նման մի­ջո­ցա­ռում­ներ են կազ­մա­կերպ­վել՝ ո­րոշ­նե­րը շրջ­վար­չա­կազ­մի ա­ջակ­ցու­թյամբ։
Թան­գա­րա­նի հնա­գի­տու­թյան սրա­հում այժմ առ­կա է 5860 ցու­ցան­մուշ, ո­րոն­ցից հե­տաք­րք­րու­թյուն են ներ­կա­յաց­նում շր­ջա­նի տա­րած­քում կա­տար­ված պե­ղում­նե­րի ար­դյուն­քում հայտ­նա­բեր­ված ի­րե­րը, ո­րոն­ցից շա­տերն ու­նեն 2-5 հա­զար տար­վա պատ­մու­թյուն։ ՙԿայծ­քար՚ կոչ­վող հնա­վայ­րը գտն­վում է շր­ջա­նի հյու­սի­սարևմտյան կող­մում՝ Լեռ­նա­հո­վիտ(պատ­մա­կան Եզ­նա­գո­մեր) գյու­ղի մո­տա­կայ­քում։ Այս­տե­ղի դամ­բա­րան­նե­րից մե­կում կա­տար­ված պե­ղում­նե­րից հայտ­նա­բեր­վել է 9 ե­լուս­տա­նի պղն­ձե գուրզ՝ շատ լավ վի­ճա­կում։ Ըստ հնա­գետ­նե­րի՝ մոտ 4-5 հա­զար տա­րե­կան է գտա­ծոն և պատ­կա­նել է ցե­ղա­պե­տի։ Նույն տե­ղից են պղն­ձե օ­ղակ­նե­րը, մա­տա­նի­նե­րը, սեր­դո­լիկ կի­սա­թան­կար­ժեք քա­րե ու­լուն­քա­շա­րը, այլ ի­րեր։ Հնա­գի­տու­թյան ցու­ցաս­րա­հում ա­ռա­վել շատ է կա­վե ա­մա­նե­ղե­նը՝ հայտ­նա­բեր­ված Կե­րե­նի հնա­վայ­րից, Մի­րի­կի ամ­րո­ցից ու դամ­բա­րան­նե­րից, այլ վայ­րե­րից։ Այս ա­մե­նը տե­ղե­կու­թյուն է տա­լիս Քա­շա­թա­ղի տա­րա­ծաշր­ջա­նի մա­սին՝ Ք. ա. 3-րդ հա­զա­րա­մյա­կից սկ­սած։
Նույն ցու­ցաս­րա­հում կան նաև Քա­շա­թա­ղի տա­րած­քի տար­բեր կող­մե­րից հայտ­նա­բեր­ված հին զի­նա­տե­սակ­ներ, կեն­ցա­ղա­յին ի­րեր, փոքր խաչ­քա­րեր, քա­րե կուռ­քեր, ինչ­պես նաև հիմ­նա­կա­նում 20-րդ դա­րի գոր­գեր, կար­պետ­ներ, խուր­ջին­ներ։ Այս տար­վա ըն­թաց­քում թան­գա­րան է բեր­վել 2 կա­րաս՝ Մար­տու­նա­շե­նից և Հո­չան­ցից. Վեր­ջինս հայտ­նա­բեր­վել է Հո­չան­ցի Սուրբ Ստե­փա­նոս ե­կե­ղե­ցու մո­տից։ 2018-2019թթ. ՀՀ ԳԱԱ-ի հնա­գի­տու­թյան ինս­տի­տու­տի ար­շա­վախմ­բի կող­մից Մի­րիկ գյու­ղի մո­տա­կա ամ­րո­ցում (Ք. ա. ա­ռա­ջին հա­զա­րա­մյակ) կա­տար­վե­ցին պե­ղում­ներ։ Գտն­ված ո­րոշ ի­րեր բեր­վե­ցին թան­գա­րան։
Սրա­հի մուտ­քի մոտ է Քա­շա­թա­ղի շր­ջա­նի ման­րա­կերտ-քար­տե­զը։ Վեր­ջին 4-5 տա­րի­նե­րի ըն­թաց­քում հնա­գետ­նե­րի կող­մից շր­ջա­նում հայտ­նա­բեր­վել են մոտ 3 տաս­նյակ ամ­րոց ու ամ­րո­ցա­տե­ղի­ներ, բնա­կա­տե­ղի­ներ։ ՀՀ ԳԱԱ հնա­գի­տու­թյան ինս­տի­տու­տի կող­մից կազմ­վել են նշ­ված հնա­վայ­րե­րի պաս­տառ­նե­րը՝ լու­սան­կար­նե­րով, տե­ղե­կու­թյուն­նե­րով, հա­տա­կագ­ծե­րով։ 15 նման պաս­տառ նույն­պես ցու­ցադր­վում են այս սրա­հում։ Պատ­կե­րաս­րա­հի ա­ռա­ջին կտավ­նե­րը ճա­նաչ­ված նկա­րիչ Սար­գիս Մու­րա­դյա­նի գոր­ծերն են, ո­րոնք թան­գա­րա­նին նվի­րեց նկար­չի դուստ­րը՝ Զա­րու­հի Մու­րա­դյա­նը։ Այ­նու­հետև կազ­մա­կերպ­վեց ակ­ցիա, և հա­յաս­տա­նյան նկա­րիչ­նե­րը Քա­շա­թա­ղի երկ­րա­գի­տա­կան թան­գա­րա­նին նվի­րե­ցին մոտ 50 կտավ ու քան­դակ, ո­րոնք էլ այ­սօր ցու­ցադր­վում են պատ­կե­րաս­րա­հում։ Տա­րի­ներ ա­ռաջ այս­տեղ կազ­մա­կերպ­վեց ֆրան­սա­հայ տա­ղան­դա­վոր նկա­րիչ Գառ­նիկ Զու­լու­մյա­նի՝ Գառ­զուի գրա­ֆի­կա­կան նկար­նե­րի ցու­ցա­հան­դե­սը։
Պատ­կե­րաս­րա­հի հարևա­նու­թյամբ է Փառ­քի սրա­հը, որ­տեղ ցու­ցադր­վում են Մեծ Հայ­րե­նա­կա­նի, Ար­ցա­խյան գո­յա­մար­տի, 2016թ. ապ­րի­լյան պա­տե­րազ­մա­կան ի­րա­դար­ձու­թյուն­նե­րի, վե­րաբ­նա­կեց­ման մա­սին պատ­մող լու­սան­կար­ներ, այլ վա­վե­րաթղ­թեր։ Փառ­քի սրա­հում ա­ռան­ձին ցու­ցա­փեղ­կեր են նվիր­ված Դուշ­ման Վար­դա­նին, Ար­ցախ Բու­նիա­թյա­նին, վեր­ջին տա­րի­նե­րին Քա­շա­թա­ղի շր­ջա­նից սահ­մա­նում նա­հա­տակ­ված 5 քա­ջե­րի, Ար­ցա­խյան շարժ­մա­նը։
Թան­գա­րա­նի ֆոն­դում պահ­պան­վում են մեծ քա­նա­կու­թյամբ լու­սան­կար­ներ, այլ ցու­ցան­մուշ­ներ, մոտ 1300 կտոր գրա­կա­նու­թյուն։ Այժմ թան­գա­րա­նի աս­տի­ճա­նա­պա­տե­րին ցու­ցադր­վում են Քա­շա­թա­ղի շր­ջա­նի պատ­մա­կան հու­շար­ձան­նե­րի մա­սին պատ­մող լու­սան­կար­ներ՝ կա­տար­ված տո­ղե­րիս հե­ղի­նա­կի կող­մից։ Երբ զրու­ցում էինք թան­գա­րա­նի տնօ­րե­նի հետ, Հնա­գի­տու­թյան սրահ այ­ցե­լե­ցին ի­րա­նա­հայ Քե­շի­շյան ըն­տա­նի­քի ան­դամ­նե­րը։ Հյու­րերն ա­ռա­ջին ան­գամ էին Բեր­ձո­րում և ան­չափ տպա­վոր­ված հե­ռա­ցան՝ ծա­նո­թա­նա­լով Քա­շա­թա­ղի շր­ջա­նի հա­րուստ պատ­մու­թյա­նը։


 

 

 

 

 

 

 

]]>
arturcom1@gmail.com (Super User) Մշակույթ և կրթություն Thu, 12 Sep 2019 15:37:25 +0000
ՙՎԱ­ՐԱՆ­ԴԱ՚-Ն` ԱՄ­ԲՈՂ­ՋՈ­ՎԻՆ ՆՈՐ ԾՐԱԳ­ՐՈՎ http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/27403-2019-09-09-15-31-40 http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/27403-2019-09-09-15-31-40 ՙՎԱ­ՐԱՆ­ԴԱ՚-Ն`  ԱՄ­ԲՈՂ­ՋՈ­ՎԻՆ ՆՈՐ ԾՐԱԳ­ՐՈՎ
Նվարդ ՍՈ­ՂՈ­ՄՈ­ՆՅԱՆ

 Խմ­բա­վար, շվիա­հար ու դու­դու­կա­հար Զա­քար Քե­շի­շյանն այս ա­մառ նո­րից Ար­ցա­խում էր` 27-րդ ան­գամ՝ 1992-ից սկ­սած, երբ ա­զա­տագր­վեց Շու­շին, երբ ե­կավ ու Շու­շիի Ա­րամ Մա­նու­կյան վար­ժա­րա­նում հիմ­նադ­րեց ՙՎա­րան­դա՚ երգ­չա­խում­բը։ Հիմ­նադր­ման օր­վա­նից երգ­չախմ­բում եր­գել է ա­վե­լի քան 600 պա­տա­նի ու ե­րի­տա­սարդ, ո­րոն­ցից շա­տե­րը ե­րաժշ­տու­թյան ու­ղին են ընտ­րել որ­պես մաս­նա­գի­տու­թյուն։ Ան­ցած 27 տա­րի­նե­րի ըն­թաց­քում երգ­չա­խում­բը պատ­րաս­տել է 27 հա­մեր­գա­յին նոր ծրագ­րեր` կա­տա­րե­լով հայ թե օ­տար դա­սա­կան, ժա­մա­նա­կա­կից ու ժո­ղովր­դա­կան ա­վե­լի քան 500 խմ­բեր­գեր։ Հայ­րե­նի բա­նաս­տեղծ­ներ և եր­գա­հան­ներ 106 նոր եր­գե­րով հարս­տաց­րել են ՙՎա­րան­դա՚-յի եր­գա­ցան­կը։

Շու­շիում և Ստե­փա­նա­կեր­տում ե­րաժշ­տա­սեր­ներն սպա­սում են ա­վան­դա­կան դար­ձած հա­մերգ­նե­րին, ո­րոնք կա­յա­ցան նախ Շու­շիում` Կեր­պար­վես­տի պե­տա­կան թան­գա­րա­նում, սեպ­տեմ­բե­րի 5-ին, ա­պա` Ստե­փա­նա­կեր­տի մշա­կույ­թի և ե­րի­տա­սար­դու­թյան պա­լա­տի լեփ-լե­ցուն դահ­լի­ճում, սեպ­տեմ­բե­րի 6-ին։
27-րդ տա­րեշր­ջա­նի պաշ­տո­նա­կան հա­մեր­գին ներ­կա էր Ար­ցա­խի Ազ­գա­յին ժո­ղո­վի նա­խա­գահ Ա­շոտ Ղու­լյա­նը։
Հա­մեր­գա­յին ծրա­գի­րը ող­ջույ­նի խոս­քով բա­ցեց երգ­չախմ­բի գե­ղար­վես­տա­կան ղե­կա­վար և խմ­բա­վար Զա­քար Քե­շի­շյա­նը, ա­սե­լով, որ ա­մառ­վա այդ 33 օ­րե­րը լց­ված էին Կո­մի­տա­սի, Թու­մա­նյա­նի, Լևոն Շան­թի հա­վեր­ժա­խոս շն­չով ու ջեր­մու­թյամբ, և որ երգ­չախմ­բի 27-րդ օ­ղակն ամ­րաց­նում է կա­պը և հի­շա­տա­կը հայ մե­ծա­նուն ան­հա­տա­կա­նու­թյուն­նե­րի հետ, ո­րոնց ծնն­դյան 150-ա­մյակ­նե­րը նշ­վում են այս տա­րի։
Ա­ռա­ջին եր­գը, որ կա­տար­վեց, ՙՀայր մերն՚ էր, ո­րի խոս­քը և ե­րաժշ­տու­թյու­նը գրել է Կո­մի­տա­սը 1915 թվա­կա­նին. ՙԿյանք տուր մայ­րի­կիս, կյանք տուր հայ­րի­կիս, տեր Աստ­ված...՚։ Եվ կյան­քը շա­րու­նակ­վեց շնոր­հիվ մեր լեզ­վի: Երկ­րոր­դը` Կո­մի­տա­սի ՙՈվ մե­ծաս­քանչ դու լե­զու՚ երգն էր։
Կո­մի­տա­սյան շա­րե­րը (ՙԼո­րիկ՚, ՙԿուժն ա­ռա, ե­լա՚, ՙԻմ չի­նա­րի յա­րը՚...) ընդ­գր­կում էր թվով 13 երգ։
ՙԱ­նուշ՚ օ­պե­րա­յից խմ­բեր­գե­րը կա­տա­րե­ցին պա­տա­նե­կան և ե­րի­տա­սար­դա­կան կազ­մե­րը։
Լիա Մա­նա­սյանն ար­տա­սա­նեց Լևոն Շան­թի ՙՀին աստ­ված­նե­րից՚, ա­պա երգ­չա­խում­բը կա­տա­րեց Շան­թի խոս­քե­րով և Բար­սեղ Կա­նա­չյա­նի ե­րաժշ­տու­թյամբ ՙԽա­ղաղ գի­շեր է՚ եր­գը։
Երգ­չախմ­բի ե­րի­տա­սար­դա­կան կազ­մը կա­տա­րեց Կո­մի­տա­սից հետևյալ եր­գե­րը՝ ՙԳո­վեա Ե­րու­սա­ղեմ, զՏեր՚, ՙԱնձրև ե­կավ՚, ՙԶար-զըն­գը՚, ՙԵլ, ել՚, ՙԽու­մար՚, ՙԵր­կն­քի աստ­ղեր՚, ՙՍև ա չո­բա­նի շու­նը՚ և այլն։
Հա­մեր­գա­յին ծրագ­րի մեջ ընդգրկված էին նաև Տիգ­րան Ման­սու­րյա­նի ՙԵրևան՚, ՙԵս իմ ա­նուշ Հա­յաս­տա­նի՚ եր­գե­րը։ Ի դեպ, ՙԵրևան՚-ի ա­ռաջ­նա­խաղն էր և խմ­բա­վա­րում էր Մա­րիամ Բեգ­լա­րյա­նը։
Պա­հը հու­զիչ էր, երբ դահ­լի­ճից բեմ բարձ­րա­ցավ ՙՎա­րան­դա՚-յի նախ­կին սա­նե­րից 17 հո­գի։ Ող­ջա­գու­րանք­ներ, ծա­ղիկ­ներ…բո­լո­րը միա­սին կա­տա­րե­ցին ՙԵ­րազ իմ եր­կիր հայ­րե­նի՚ եր­գը։ Խմ­բա­վա­րում էր Լու­սի­նե Ե­սա­յա­նը։
Հա­մեր­գա­յին ծրագ­րի ժա­մա­նակ նվա­գակ­ցում էր դաշ­նա­կա­հար Նել­լի Սարգ­սյա­նը։
Հա­մեր­գի ա­վար­տին՝ մեր զրույ­ցը Զա­քար Քե­շի­շյա­նի հետ. ՙՄենք ու­նենք սկզ­բունք մը, որ փոր­ձում ենք մեր եր­գա­ցան­կը նոր եր­գե­րով հարս­տաց­նել, և ինչ­քան շատ ըլ­լան այդ եր­գե­րը, եր­բեմն ո­րոշ եր­գեր կկրկ­նենք։ Այս ի­մաս­տով այս տա­րի մենք հան­դի­պե­ցինք Թու­մա­նյա­նի, Կո­մի­տա­սի, Լևոն Շան­թի շն­չին և ապ­րե­ցինք ի­րենց ստեղ­ծած ժա­ռան­գու­թյամբ, և այս ա­ռի­թով ես փո­խան­ցում­ներ կա­տա­րե­ցի, եր­կու շար պատ­րաս­տե­ցի ա­ռա­վե­լա­բար հետևե­լով կո­մի­տա­սյան սկզ­բունք­նե­րուն, հետևա­բար օգտ­վե­լով նույն եր­գե­րի նրա խմ­բեր­գա­յին տար­բե­րակ­նե­րից, որ­պես­զի ա­ռա­վե­լա­գույնս ա­զատ մնանք և չխա­թա­րենք Կո­մի­տա­սը։ Թու­մա­նյա­նի պա­րա­գա­յին մենք առ­նչ­վե­ցինք ՙԱ­նուշ՚-ի օ­պե­րա­յին ար­վես­տին։ Թու­մա­նյա­նի խոս­քե­րով շատ եր­գեր կան, հատ­կա­պես ման­կա­կան։ Թու­մա­նյա­նը և Կո­մի­տա­սը ըն­կեր­ներ ե­ղած են, նրանք հա­մա­տեղ մեկ երգ ու­նին, դա ՙԿա­քա­վիկն՚ է, գե­ղե­ցիկ մի երգ, որ բո­լո­րը սի­րում և եր­գում են։ Իսկ Լևոն Շան­թի բա­ռե­րով շատ եր­գեր չկան, ես գտա ՙԽա­ղաղ գի­շեր է՚ եր­գը, ո­րը ե­րաժշ­տա­վո­րած է Կո­մի­տա­սի ար­ժա­նա­վոր սան Բար­սեղ Կա­նա­չյա­նը։ ՙԽա­ղաղ գի­շե­րը՚ նվիր­ված էր Լի­բա­նա­նում ապ­րող փոք­րիկ­նե­րուն, հի­մա այդ մար­դի­կը 70-80 տա­րե­կան են, ա­նոնց ես կճանչ­նամ։ Ինչ վե­րա­բե­րում է Կո­մի­տա­սին, ես կպատ­մեմ մի տխուր բան. Լի­բա­նա­նում ես ու­նեմ երգ­չա­խումբ, երբ հա­մերգ տվե­ցինք, ավ­տո­բուս­նե­րով ե­կել էին լսե­լու, և հարց տվե­ցի, թե ով կա­րող է կո­մի­տա­սյան եր­գի ա­նուն տալ, կամ տո­ղեր ա­սել, հա­րյու­րա­վոր հա­վաք­ված­նե­րից միայն չոր­սը կա­րո­ղա­ցան պա­տաս­խա­նել։ Իսկ ես ՙՎա­րան­դա՚-ի հետ սկ­սե­ցի պա­րա­պել, շա­տերն այդ եր­գե­րը գի­տեին, ա­սա­ցի և ա­սում եմ՝ ինչ է նշա­նա­կում հայ­րե­նի­քում ապ­րել և ինչ լավ է հայ­րե­նի­քում ապ­րել... Ի­մի­ջիայ­լոց, Թու­մա­նյա­նը Կո­մի­տա­սեն քիչ մը ա­վե­լի բախ­տա­վոր է` շնոր­հիվ իր հե­քիաթ­նե­րուն, ոչ թե պոե­զիա­յին։ Թու­մա­նյա­նը սփյուռ­քում ա­վե­լի հան­րա­հայտ է։ Կո­մի­տա­սի ա­նունն ալ լսած են, գի­տեն, որ մեծ ե­րաժշ­տա­հան է, ե­ղեռ­նի ա­մե­նաող­բեր­գա­կան է­ջե­րեն մեկն է, բայց ին­ձի հա­մար կարևոր է, որ եր­գերն ալ ի­մա­նան։ Ե­թե ո­րո­շած ես հայ մնալ, գո­նե 10 երգ պի­տի ի­մա­նաս։ Ե­թե Կո­մի­տաս կսով­րիս, մեջդ հայ­կա­կան ե­րաժշ­տու­թյան ա­վանդ­նե­րը կներ­ծծ­վին։ Օ­տար եր­գե­րը կըն­դու­նիս, կվա­յե­լիս, սա­կայն միշտ կգիտ­նաս, որ ա­նոնք օ­տար են, ու նաև այն, ինչ որ հա­յե­րեն է, տա­կա­վին հայ­կա­կան չէ։ Հայ­կա­կա­նը, ինչ­պես Կո­մի­տա­սը կը­սե, մեր ժո­ղովր­դա­յին եր­գերն են, գեղ­ջուկ եր­գերն են։ Կո­մի­տա­սը կը­սե՝ սով­րե­ցեք ա­նոնց­մե, ժո­ղո­վուրդն է մե­ծա­գույն ստեղ­ծա­գոր­ծո­ղը։ Ա­սի­կա շատ ճիշտ է, այս ի­մաս­տով ես սով­րեց­րի տաս­նյա­կից ա­վե­լի եր­գեր և՜ Լի­բա­նա­նին մեջ, և՜ այս­տեղ։ Ու­րախ եմ, հա­կա­ռակ որ այդ եր­գերն ի­րենց տա­րի­քեն հա­մե­մատ չեն, բայց ո­չինչ, թող սով­րին, ի­մաս­տը հե­տո կհասկ­նան։ Լի­բա­նա­նում հա­մերգ­նե­րի ժա­մա­նակ ես շատ ա­վե­լի ըն­դար­ձակ կխո­սիմ Կո­մի­տա­սի կյան­քի ու գոր­ծի մա­սին, և ՙԿար­կա­չի՚ սա­նե­րը ման­րա­մասն սով­րե­ցան Կո­մի­տա­սի կյանքն ու գոր­ծը։ Ու­րախ եմ, որ նրանք սի­րե­ցին և եր­գե­ցին Կո­մի­տա­սը։ Այս ա­ռու­մով ա­նե­լիք­ներ շատ կան, քա­նի որ Սփյուռ­քում հայ պա­հե­լու հա­մար մեծ ջան­քեր կպա­հանջ­վին. սա է մեր դպ­րոց­նե­րու ա­ռա­քե­լու­թյու­նը, ա­ռա­վել ազ­գա­յին, մշա­կու­թա­յին դաս­տիա­րա­կու­թյուն տալ։
Ա­սեմ, որ ինձ հա­մար Կո­մի­տա­սի հետ հան­դի­պու­մը սկս­վել է նրա լու­սան­կար­նե­րից, որ կա­յին մեր տա­նը, իսկ ե­րաժշ­տու­թյու­նը հայտ­նա­բե­րե­ցի կոն­սեր­վա­տո­րիա­յում սո­վո­րե­լու տա­րի­նե­րին։ Ես այ­սօր կդա­սա­խո­սիմ, ու­սա­նող­նե­րուն կփո­խան­ցիմ Կո­մի­տաս՚։
Մեր այն հար­ցին, թե ինչ­պես ան­ցավ ա­մա­ռա­յին այս շր­ջա­նը, խմ­բա­վա­րը պա­տաս­խա­նեց, որ ժա­մա­նա­կը կարճ էր, բայց ար­ցախ­ցի ե­րե­խա­նե­րը կա­րո­ղա­ցան շատ բան յու­րաց­նել։ ՙԱ­մա­ռա­յին շր­ջանն իր դժ­վա­րու­թյուն­նե­րը կբե­րե, գյուղ՝ տա­տիկ-պա­պիկ­նե­րու մոտ գնա­լը, ճամ­բար­նե­րուն մաս­նակ­ցի­լը, բայց փոր­ձե­րուն ոգևո­րու­թյամբ կգա­յին, ո­գեշ­նչ­ված կաշ­խա­տեին։ Ինչ­քան էլ ու­րախ և ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան ե­ղավ մեր այս տար­վա հա­մեր­գա­յին փոր­ձե­րի ըն­թաց­քը, այս տար­վա կո­րուստ­նե­րի կս­կի­ծը դառ­նո­րեն տխ­րեց­րեց մեզ։ Անց­նող տար­վա ըն­թաց­քին մենք կոր­ցինք ՙՎա­րան­դա՚ երգ­չախմ­բի նախ­կին սա­ներ Սի­փան Ա­վե­տի­սյա­նին ու Արևիկ Պո­ղո­սյա­նին։ ԻՆձ հա­մար տրտ­մու­թյուն է նաև Երևա­նի Կո­մի­տա­սի ան­վան կոն­սեր­վա­տո­րիա­յի խմ­բեր­գա­յին ամ­բիո­նի եր­կա­րա­մյա վա­րիչ և իմ սի­րե­լի դա­սա­խոս, պրո­ֆե­սոր Ի­վան Վար­դա­նյա­նի, ինչ­պես նաև հայ ժա­մա­նա­կա­կից դա­սա­կան և ՙՎա­րան­դա՚ երգ­չախմ­բի հա­մար ա­վե­լի քան 20 եր­գե­րի հե­ղի­նակ Ստե­փան Շա­քա­րյա­նի կո­րուս­տը։ Խունկ ու մոմ` նրանց հի­շա­տա­կին։ Ու­րա­խա­լի է, որ այս տա­րի 13 նոր ան­դամ­ներ ու­նե­ցանք, ու­րա­խա­լի է, որ ան­ցած տար­վա եր­կու տղա­յի փո­խա­րեն ՙՎա­րան­դա՚-ում ու­նինք 7 տղա­ներ՚։
;

 

 

 

]]>
arturcom1@gmail.com (Super User) Մշակույթ և կրթություն Mon, 09 Sep 2019 15:23:41 +0000
ՔԱՐՎԱՃԱՌԻ ԴՊՐՈՑԸ ՆՇՈՒՄ Է ԿԱԶՄԱՎՈՐՄԱՆ 20-ԱՄՅԱԿԸ http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/27379-20 http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/27379-20 ՔԱՐՎԱՃԱՌԻ ԴՊՐՈՑԸ ՆՇՈՒՄ Է ԿԱԶՄԱՎՈՐՄԱՆ 20-ԱՄՅԱԿԸ
Այս տա­րի սեպ­տեմ­բե­րի…

 Ա­ռա­ջին զան­գի ա­րա­րո­ղու­թյունն այս տա­րի գլ­խա­վո­րա­պես նվիր­ված էր դպ­րո­ցի կազ­մա­վոր­մա­նը: 

Կր­թօ­ջա­խի ու­սու­ցիչ­նե­րին, նախ­կին ու ներ­կա ա­շա­կերտ­նե­րին, հյու­րե­րին նախ ող­ջու­նեց Քար­վա­ճա­ռի հիմ­նա­դիր քա­ղա­քա­պետ Ժո­րա Գրի­գո­րյա­նը, ով դպ­րո­ցի ստեղծ­ման ա­ռա­ջին տա­րում նաև դա­սա­վան­դել է դպ­րո­ցում։ Պատ­մա­կան ակ­նարկ կա­տա­րե­լով 1998-99 թվա­կան­նե­րին Քար­վա­ճա­ռի վե­րաբ­նա­կեց­ման գոր­ծըն­թաց­նե­րին՝ Ժ. Գրի­գո­րյա­նը նշեց, որ Քար­վա­ճա­ռում այդ տա­րի­նե­րին դպ­րոց ու­նե­նա­լը վե­րաբ­նա­կեց­ման հա­ջող ըն­թաց­քի գրա­վա­կանն էր։
ՙՄար­դիկ ըն­տա­նիք­նե­րով էին տե­ղա­փոխ­վում Քար­վա­ճառ, և մենք չէինք կա­րող թույլ տալ, որ այդ ըն­տա­նիք­նե­րի ե­րե­խա­նե­րը ու­սում­նա­կան տա­րի կորց­նեն։ Ա­մառ­վա ըն­թաց­քում դա­սըն­թաց­ներ կազ­մա­կեր­պե­ցինք և ե­րե­խա­նե­րին փո­խադ­րե­ցինք հա­ջորդ դա­սա­րան՚,- հի­շեց Քար­վա­ճա­ռի ա­ռա­ջին քա­ղա­քա­պե­տը։ Այդ տա­րի­նե­րին Քար­վա­ճա­ռի միջ­նա­կարգ դպ­րոց հա­ճա­խած ու ա­վար­տած ա­շա­կերտ­նե­րի մի մասն այ­սօր ար­դեն նույն դպ­րո­ցի ու­սու­ցիչ­ներ են։
Ներ­կա­նե­րին ող­ջու­նե­ցին, շնոր­հա­վո­րե­ցին ու Քար­վա­ճա­ռում ապ­րե­լու ա­ռա­ջին տա­րի­նե­րի դժ­վա­րու­թյուն­նե­րի ու հու­զիչ հի­շո­ղու­թյուն­նե­րի մա­սին պատ­մե­ցին դպ­րո­ցի ա­ռա­ջին տնօ­րեն Դա­վիթ Ա­ռուս­տա­մյա­նը, ա­ռա­ջին ու­սու­ցիչ­նե­րից Սո­նա Հո­վա­կի­մյա­նը, Սվե­տա Խա­չատ­րյա­նը, Սու­սան­նա Ա­լա­վեր­դյա­նը։
Քար­վա­ճա­ռի միջ­նա­կարգ դպ­րո­ցի ներ­կա­յիս տնօ­րեն Ա­րեգ­նա­զան Ղու­կա­սյա­նը, ով դպ­րո­ցի կազ­մա­վոր­ման ա­ռա­ջին իսկ տա­րի­նե­րից աշ­խա­տել է որ­պես կր­թօ­ջա­խի ու­սում­նա­կան գծով փոխտ­նօ­րեն, ևս հի­շեց նա­խորդ տա­րի­ներն ու խո­սե­լով դպ­րո­ցի այ­սօր­վա ձեռք­բե­րում­նե­րից՝ շնոր­հա­կա­լու­թյուն հայտ­նեց դպ­րո­ցի բո­լոր նախ­կին ու ներ­կա աշ­խա­տա­կից­նե­րին։
Ներ­կա­նե­րին նոր ու­սում­նա­կան տար­վա ու դպ­րո­ցի կազ­մա­վոր­ման 20-ա­մյա­կի առ­թիվ շնոր­հա­վո­րեց շր­ջա­նի վար­չա­կազ­մի աշ­խա­տա­կազ­մի կր­թու­թյան և սպոր­տի բաժ­նի վա­րիչ Խո­րեն Վար­դա­նյա­նը՝ արժևո­րե­լով դպ­րո­ցի ան­ցած ու­ղին և նո­րա­նոր ձեռք­բե­րում­ներ մաղ­թե­լով ա­շա­կերտ­նե­րին և ու­սու­ցիչ­նե­րին։

]]>
arturcom1@gmail.com (Super User) Մշակույթ և կրթություն Wed, 04 Sep 2019 11:46:25 +0000
ՆՈՐՈՒՅԹ՝ ՄԱՆԿԱՊԱՏԱՆԵԿԱՆ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ ԿԵՆՏՐՈՆՈՒՄ http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/27377-2019-09-04-11-32-59 http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/27377-2019-09-04-11-32-59 Թա­մար ԳՐԻ­ԳՈ­ՐՅԱՆ

Շա­հու­մյա­նի շր­ջա­նի ման­կա­պա­տա­նե­կան ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյան կենտ­րո­նը 2019-2020 ու­սում­նա­կան տա­րին կսկ­սի ո­րո­շա­կի փո­փո­խու­թյուն­նե­րով ու նոր խմ­բակ­նե­րով։ Ինչ­պես մեզ հետ զրույ­ցում տե­ղե­կաց­րեց Կենտ­րո­նի տնօ­րեն Նել­լի Դա­նիե­լյա­նը, այս տա­րի կենտ­րո­նի շր­ջա­նակ­նե­րում Քար­վա­ճա­ռում կգոր­ծեն եր­կու նոր՝ նկար­չու­թյան ու ազ­գա­յին պա­րի խմ­բակ­ներ։

ՙԱյս ու­սում­նա­կան տա­րում նկար­չու­թյան խմ­բա­կը շր­ջա­նի Նոր Էր­քեջ հա­մայն­քից կտե­ղա­փոխ­վի Քար­վա­ճառ՝ ա­վե­լի լավ ար­դյունք ու­նե­նա­լու ակն­կա­լի­քով։ Շրջ­կենտ­րո­նում այս տար­վա­նից կգոր­ծի նաև ազ­գա­յին պա­րի խմ­բակ, ո­րը կվա­րի Ստե­փա­նա­կեր­տի Շառլ Ազ­նա­վու­րի ան­վան պա­րար­վես­տի քո­լե­ջի շր­ջա­նա­վարտ Գա­յա­նե Մար­գա­րյա­նը։ Քար­վա­ճա­ռում նա­խորդ տար­վա­նից կշա­րու­նա­կեն գոր­ծել նաև ա­սեղ­նա­գոր­ծու­թյան ու անգ­լե­րե­նի խմ­բակ­նե­րը՚,- տե­ղե­կաց­րեց մեր զրու­ցա­կի­ցը։ Կշա­րու­նա­կեն գոր­ծել հմուտ ձեռ­քե­րի խմ­բա­կը՝ Ե­ղեգ­նուտ, իսկ ձե­ռա­գոր­ծու­թյան խմ­բա­կը՝ Նոր Բրա­ջուր հա­մայ­նք­նե­րում։
Ըստ մեր զրու­ցակ­ցի` Կենտ­րո­նի շր­ջա­նակ­նե­րում Քար­վա­ճա­ռում կազ­մա­կերպ­վող անգ­լե­րե­նի խմ­բա­կը հատ­կա­պես մեծ պա­հան­ջարկ ու­նի, և յու­րա­քան­չյուր ու­սում­նա­կան տար­վա սկզ­բում ա­վե­լի մեծ թվով ա­շա­կերտ­ներ են ցան­կու­թյուն հայտ­նում դրան մաս­նակ­ցել, քան հնա­րա­վոր է ընդ­գր­կել խմ­բա­կում։
Խո­սե­լով Ման­կա­պա­տա­նե­կան ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյան կենտ­րո­նի ա­ռա­ջի­կա ծրագ­րե­րից՝ Նել­լի Դա­նիե­լյա­նը տե­ղե­կաց­րեց, որ նա­խա­տես­վում է ցու­ցա­հան­դե­սով մաս­նակ­ցել սեպ­տեմ­բե­րի 14-ին Քար­վա­ճա­ռում կա­յա­նա­լիք Մեղ­րի փա­ռա­տո­նին։ ՙՓա­ռա­տո­նի ձևա­վոր­ման հար­ցե­րը ևս մեր պա­տաս­խա­նատ­վու­թյան տակ են՚,- տե­ղե­կաց­րեց նա ու հա­վե­լեց, որ ըն­թա­ցիկ մի­ջո­ցա­ռում­նե­րը կախ­ված են նաև խմ­բա­կա­վար­նե­րի ակ­տի­վու­թյու­նից։
Հի­շեց­նենք, որ շր­ջա­նի Ման­կա­պա­տա­նե­կան ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյան կենտ­րո­նը գոր­ծում է 2012 թվա­կա­նի դեկ­տեմ­բե­րից։ Կենտ­րո­նի նպա­տակն է դպ­րո­ցա­կան­նե­րի հա­մար հե­տաքր­քիր ու օգ­տա­կար ժա­մանց ա­պա­հո­վել, տար­բեր խմ­բակ­նե­րի մի­ջո­ցով նրանց կի­րա­ռե­լի հմ­տու­թյուն­ներ փո­խան­ցել, ա­ջակ­ցել հե­տա­գա մաս­նա­գի­տա­կան կողմ­նո­րոշ­ման հար­ցե­րում։



]]>
arturcom1@gmail.com (Super User) Մշակույթ և կրթություն Wed, 04 Sep 2019 11:18:59 +0000
ՉԻՆԱԿԱՆ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՔԻՆՈՒԹՅՈՒՆԸ http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/27376-2019-09-04-11-12-47 http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/27376-2019-09-04-11-12-47 ՉԻՆԱԿԱՆ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՔԻՆՈՒԹՅՈՒՆԸ
 ՙԱԱ՚

 ՙՈ­գի¬Նաի­րի՚ գե­ղար­վես­տի կենտ­րո­նը (տնօ­րեն` բա­նաս­տեղծ, բա­նա­սի­րա­կան գի­տու­թյուն­նե­րի թեկ­նա­ծու Հրանտ Ա­լեք­սա­նյան) թարգ­մա­նա­կան հրա­տա­րակ­չա­կան ծրագ­րով շա­րու­նա­կում է իր ու­շադ­րու­թյան կենտ­րո­նում պա­հել չի­նա­կան մշա­կույ­թը ներ­կա­յաց­նող գր­քե­րը։

ՙՉի­նա­կան մշա­կույթ. փի­լի­սո­փա­յու­թյուն՚ գիր­քը, ո­րի հե­ղի­նակն է Ու Չուն, անգ­լե­րե­նից թարգ­մա­նել է Աստ­ղիկ Ա­թա­բե­կյա­նը։ Գր­քում չի­նա­կան փի­լի­սո­փա­յու­թյու­նը ներ­կա­յաց­ված է հինգ թե­մա­նե­րով. ՙՈրն է աշ­խար­հի էու­թյու­նը՚, ՙՈ­րոնք են ի­րե­րի հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րը՚, ՙՈ­րոնք են հա­սա­րա­կա­կան նոր­մե­րը՚, ՙՈրն է կյան­քի պատ­շաճ կողմ­նո­րո­շու­մը՚, ՙՈրն է գի­տե­լի­քի կա­ռուց­ված­քը՚։ Այս թե­մա­նե­րի շուրջ պտտ­վում են չի­նա­կան փի­լի­սո­փա­յու­թյան բազ­մա­թիվ նշա­նա­կա­լի մտ­քեր։ Գր­քի ա­ռա­ջա­բա­նում հե­ղի­նա­կը նշում է, որ պատ­մու­թյան ողջ ըն­թաց­քում չի­նա­ցինե­րը բազ­միցս վե­րա­դար­ձել են հնա­գույն ի­մաս­տուն­նե­րին՝ դա­սա­կան ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյուն­նե­րը վե­րըն­թեր­ցե­լու, նրանց ուս­մուն­քը լսե­լու և ինք­նա­վեր­լու­ծու­թյուն կա­տա­րե­լու, ո­րի կա­րի­քը մեր ժա­մա­նակ­նե­րում կա։ Ի­րա­կա­նում չի­նա­կան փի­լի­սո­փա­յու­թյու­նը, ո­րը հիմն­ված է կոն­ֆու­ցիա­կա­նու­թյան և դաո­սիզ­մի վրա, ողջ մարդ­կու­թյան կարևո­րա­գույն ու ա­մե­նա­թանկ մշա­կու­թա­յին ժա­ռան­գու­թյունն է։ Դրա­նում ամ­փոփ­ված ա­ռա­քի­նու­թյունն ու ի­մաս­տու­թյու­նը կա­րե­լի է հա­մե­մա­տել մարդ­կու­թյան ցան­կա­ցած այլ մեծ ա­վան­դույ­թի հետ։ Գր­քում ներ­կա­յաց­վում են 3000 տար­վա պատ­մու­թյուն ու­նե­ցող չի­նա­կան փի­լի­սո­փա­յու­թյան հի­մունք­նե­րը` նախ­նա­կան տես­քով։

Հե­տաքր­քիր է, որ դա­րեր ա­ռաջ չի­նա­կան փի­լի­սո­փա­յու­թյան մեջ սկ­սե­ցին զար­գա­նալ ա­թեիս­տա­կան գա­ղա­փար­ներ։ Աստ­ծո գո­յու­թյու­նը բա­ցար­ձա­կա­պես մեր­ժե­լու փո­խա­րեն ա­թեիզ­մի ուս­մուն­քը թու­լաց­նում է Աստ­ծո դե­րը, բա­ցատ­րում է տիե­զեր­քը բնու­թյան կամ օ­րենք­նե­րի տե­սան­կյու­նից, բարձ­րաց­նում է մար­դու դե­րը և նրա պա­տաս­խա­նատ­վու­թյու­նը։ Կոն­ֆու­ցիո­սը, խու­սա­փե­լով խո­սել աստ­ված­նե­րի ու ո­գի­նե­րի մա­սին, հա­վա­տա­ցած էր, որ կարևո­րը ոչ թե աստ­ված­նե­րի ու ո­գի­նե­րի նշա­նա­կու­թյունն է մար­դու հա­մար, այլ մար­դու վար­քա­գի­ծը։
Մտա­ծո­ղու­թյան չի­նա­կան ձևը զար­գա­ցել է զնն­ման ար­դյուն­քում։ Երևույ­թը պետք է դի­տար­կել բազ­մա­զա­նու­թյուն­նե­րի կամ տար­բե­րու­թյուն­նե­րի ու­սում­նա­սիր­ման ար­դյուն­քում։ Այս­տե­ղից էլ ծա­գել է ՙներ­դաշ­նա­կու­թյան՚ գա­ղա­փա­րը, ո­րը հան­գեց­նում է ա­ճի և զար­գաց­ման։ Մեկ ա­ռան­ձին հն­չյու­նը չի կա­րող ա­կանջ շո­յել, մեկ գույ­նով գե­ղե­ցիկ պատ­կեր ստեղ­ծել, մեկ հա­մով չես կա­րող հա­մեղ ու­տե­լիք պատ­րաս­տել։ Նույ­նը կա­րե­լի է կի­րա­ռել կա­ռա­վար­չի ու նրա նա­խա­րար­նե­րի հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րում։ Ե­թե կա­ռա­վա­րի­չը մտ­քեր է ա­ռա­ջար­կում, նա­խա­րար­նե­րը պի­տի շտ­կում­ներ մտց­նեն, որ­պես­զի ա­ռա­ջի­նը փո­խի միտ­քը։ Բայց նո­րա­գույն ժա­մա­նակ­նե­րում ի­րա­վի­ճակն այլ է, նա­խա­րար­նե­րը հա­վա­նու­թյուն են տա­լիս նրան, ինչ դուր է գա­լիս կա­ռա­վար­չին։
Ըստ հին չի­նա­կան փի­լի­սո­փա­յու­թյան` երևույթ­նե­րը ոչ միայն բազ­մա­զան են, այլև՝ փո­փո­խա­կան։ Այս­պես՝ կա­ռա­վա­րիչ­նե­րը և են­թա­կա­նե­րը չու­նեն ամ­րագր­ված դիր­քեր, թա­գա­վոր­նե­րի ժա­ռանգ­նե­րը դար­ձել են ցածր խա­վի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­ներ։ Փո­փո­խու­թյու­նը հրա­շա­լի ու ա­նի­մա­նա­լի է, այն են­թադ­րում է քա­նա­կա­կա­նի ու ո­րա­կա­կա­նի հա­րա­բե­րու­թյուն։ Ի­րե­րի հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րը քն­նե­լը հին չի­նա­ցի փի­լի­սո­փա­նե­րին տար­բե­րում է եվ­րո­պա­ցի գոր­ծըն­կեր­նե­րից, ո­րոնք մտա­հոգ­ված են քն­նել ի­րե­րի էու­թյու­նը։ Եր­կինք-մարդ կա­պը չի­նա­կան հնա­գույն հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րից է։ Մար­դը պետք է ոչ թե եր­կր­պա­գի եր­կին­քը, այլ տի­րա­պե­տի բնա­կան օ­րեն­քին, օգ­տա­գոր­ծի այն, վե­րահս­կի, ոչ թե հույ­սը դնի եր­կն­քի վրա։ Ե­թե մար­դը քրտ­նա­ջան աշ­խա­տի, եր­կին­քը նրան չի աղ­քա­տաց­նի, ե­թե մար­դը հետևի օ­րեն­քին և խու­սա­փի շե­ղու­մից, եր­կին­քը նրան ա­ղետ չի բե­րի, ե­թե մար­դը խոր­շի գյու­ղատն­տե­սա­կան աշ­խա­տան­քից, եր­կին­քը նրան ա­ռող­ջու­թյուն չի պարգևի, ե­թե մար­դը խախ­տի օ­րեն­քը, եր­կին­քը նրան հարս­տու­թյուն չի բե­րի։ Միևնույն ժա­մա­նակ մար­դը պետք է նա­խա­ձեռ­նո­ղա­կան ո­գի դրսևո­րի, բայց հար­գե­լով բնա­կան օ­րեն­քը։ Մար­դու նա­խա­ձեռ­նո­ղա­կան ո­գու ար­ժե­քը կապ­ված է ին­տե­լեկ­տուալ գոր­ծու­նեու­թյան հետ, որն ար­տա­հայտ­վում է ու­ժի գա­ղա­փա­րով, ո­րով հերք­վում է ճա­կա­տագ­րա­պաշ­տու­թյու­նը։ Նա­խա­ձեռ­նո­ղա­կան ո­գի և ուժ գա­ղա­փար­նե­րը մեծ ա­ռա­ջըն­թաց ա­պա­հո­վե­ցին։
Հին Չի­նաս­տա­նում կարևոր հիմ­նախն­դիր­նե­րից է ի­դեա­լա­կան հա­սա­րա­կու­թյան էու­թյու­նը։ Բա­րո­յա­կա­նու­թյան գա­ղա­փա­րը հա­մար­վում էր ՙկյան­քը նվի­րե­լու և մարդ­կանց պաշտ­պա­նե­լու՚ նա­խա­պայ­ման։ Կոն­ֆու­ցիա­կան տե­սան­կյու­նից հա­սա­րա­կա­կան նոր­մե­րը կա­րե­լի է ամ­փո­փել հետևյալ գա­ղա­փար­նե­րում՝ ծես, բա­րե­գոր­ծու­թյուն, ար­դա­րամ­տու­թյուն և բա­նա­կա­նու­թյուն։ ՙԱր­դա­րամ­տու­թյուն ընդ­դեմ շա­հի՚ և ՙերկ­նա­յին սկզ­բունքն ընդ­դեմ մարդ­կա­յին ցան­կու­թյան՚ տե­սա­կետ­նե­րը ճիշ­տը և սխա­լը ո­րո­շե­լու չա­փա­նիշ դար­ձան վաղ և ուշ կոն­ֆու­ցիա­կա­նու­թյան շր­ջա­նում։ Չին ժո­ղովր­դի մոտ բա­րո­յա­կա­նու­թյան զգա­ցու­մը սկս­վում է որ­դիա­կան բա­րե­պաշ­տու­թյան գա­ղա­փար­նե­րից. մար­դը պի­տի ան­հան­գս­տա­նա, երբ ծնողն ան­հան­գիստ է։ Միշտ ծնո­ղա­պաշտ ե­ղիր ու ընդ­միշտ օր­հն­ված կլի­նես. այս տե­սա­կե­տը իշ­խում էր ա­վե­լի քան 3000 տա­րի։ Հին չի­նա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թյան և փի­լի­սո­փա­յու­թյան հիմ­նա­կան գա­ղա­փար­նե­րից էր ժո­ղովր­դին հար­գե­լը, բա­րյա­ցա­կամ կա­ռա­վա­րու­մը։ Նա, ով շեղ­վում է բա­րե­գործ կա­ռա­վա­րու­մից, թե­րագ­նա­հա­տում է մարդ­կանց։ Երբ գահ ես բարձ­րա­նում, չպետք է տր­վես հա­ճույ­քին, հար­մա­րա­վե­տու­թյա­նը, խա­ղին ու որ­սին: Բա­րո­յա­կա­նու­թյան գա­ղա­փա­րը ու­ղե­ցույց դար­ձավ քա­ղա­քա­կան գոր­ծիչ­նե­րի հա­մար։ Այս­տե­ղից պարզ է, որ բա­րո­յա­կա­նու­թյան գա­ղա­փարն ա­ռանց­քա­յին դեր էր խա­ղում երկ­րի կա­ռա­վար­ման հար­ցում, այն հիմք էր քա­ղա­քա­կան ան­կա­շա­ռու­թյան ու հա­սա­րա­կա­կան կա­յու­նու­թյան հա­մար։
Հա­սա­րա­կա­կան նոր­մե­րի ա­ռու­մով հին չի­նա­ցի փի­լի­սո­փա­ներն ու­նեին մի ա­վան­դույթ՝ կր­թու­թյան կամ խրա­տի ար­ժե­քը, ըստ նրանց` մարդն ի­րեն պատ­շաճ չի դրսևո­րում, ե­թե կր­թու­թյուն չս­տա­նա։ Կա­ռա­վա­րի­չը պի­տի ջա­նա հիմ­նել դպ­րոց­ներ ու կր­թել բա­րե­պաշ­տու­թյան ու հար­գան­քի գա­ղա­փար­նե­րով։

 

 

 

 

]]>
arturcom1@gmail.com (Super User) Մշակույթ և կրթություն Wed, 04 Sep 2019 11:01:43 +0000
ՏԻԵ­ԶԵՐ­ՔԻՑ Ա­ՌԱՔ­ՎԱԾ ՄԵՐ Ե­ՐԱԺՇ­ՏԱ­ՊԵ­ՏԸ http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/27375-2019-09-04-10-27-23 http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/27375-2019-09-04-10-27-23 ՏԻԵ­ԶԵՐ­ՔԻՑ Ա­ՌԱՔ­ՎԱԾ ՄԵՐ Ե­ՐԱԺՇ­ՏԱ­ՊԵ­ՏԸ
Տա­րին կո­մի­տա­սյա­նա­կան է,…

ՙԿո­մի­տա­սը բնու­թյան հրաշք­նե­րից է,- գրել է Մար­տի­րոս Սա­րյա­նը։- Լսում եմ ու զար­մա­նում նրա եր­գի պար­զու­թյան վրա։ Պար­զու­թյու­նը, բնա­կա­նու­թյու­նը, հան­ճա­րի ա­մե­նաբ­նո­րոշ հատ­կու­թյունն է … Այս ե­րաժշ­տու­թյունն իր կա­նոն­ներն ու­նի, ո­րը թե­լադր­ված է մեր երկ­րի ու ժո­ղովր­դի ո­գով…՚։
Ար­ցա­խի պե­տա­կան կա­մե­րա­յին նվա­գախմ­բի (գե­ղար­վես­տա­կան ղե­կա­վար և գլ­խա­վոր դի­րի­ժոր՝ ԱՀ ժո­ղովր­դա­կան ար­տիստ Գևորգ Մու­րա­դյան) եր­գա­ցան­կում զգա­լի թիվ են կազ­մում Մեծն եր­գա­հա­նի ժո­ղովր­դա­կան ու հոգևոր եր­գերն ու պա­րե­ղա­նակ­նե­րը։ Եր­կու տա­րի ա­ռաջ Կո­մի­տա­սին նվիր­ված խա­ղար­կա­յին մո­նո­ներ­կա­յաց­մամբ նվա­գա­խում­բը ներ­կա­յա­ցավ հան­դի­սա­տե­սին՝ ՀՀ վաս­տա­կա­վոր ար­տիստ Սար­գիս ՆԱՋԱՐՅԱՆԻ մաս­նակ­ցու­թյամբ։ Վեր­ջերս ան­վա­նի աս­մուն­քո­ղը հա­մա­տեղ ծրագ­րով հան­դես ե­կավ նվա­գախմ­բի հետ՝ անդ­րա­դառ­նա­լով Կո­մի­տա­սի կյան­քի ու գոր­ծու­նեու­թյան ա­ռանց­քա­յին դր­վագ­նե­րին, օգտ­վե­լով ոչ միայն ար­խի­վա­յին նյու­թե­րից, այլև ժա­մա­նա­կա­կից­նե­րի հու­շե­րից ու վկա­յու­թյուն­նե­րից։ Զրու­ցե­ցինք Ս. Նա­ջա­րյա­նի հետ, ով ու­սում­նա­սի­րել է Կո­մի­տա­սի ար­խի­վը, հե­ղի­նա­կել ռա­դիո և հե­ռուս­տա­տե­սա­յին հա­ղոր­դում­ներ։

-Պ. Նա­ջա­րյան, ա­ռա­ջին ան­գամ ե՞րբ եք բա­ցա­հայ­տել ի­րա­կան Կո­մի­տա­սին։
- Վե­ցե­րորդ դա­սա­րա­նում մայ­րի­կիս հետ գնա­ցել էի Էջ­միա­ծին. միշտ գնում էինք Պա­տա­րագ լսե­լու։ Փոքր էի, այն­քան էլ շատ բան չէի հաս­կա­նում, ուղ­ղա­կի որ­պես քրիս­տո­նյա՝ մեր ար­մատ­նե­րում ու գե­նո­ֆոն­դում այդ կան­չը միշտ ար­թուն է՝ գնալ ե­կե­ղե­ցի, լսել այդ եր­գերն ու մե­ղե­դի­նե­րը, ո­րոնց ի­մաստն ու բո­վան­դա­կու­թյունն ինձ դեռ հա­սա­նե­լի չէին։ Ա­ռա­ջին ան­գամ Էջ­միած­նի շու­կա­յին կից լսել եմ Լու­սի­նե Զա­քա­րյա­նի ձայ­նը հին, ռենտ­գե­նյան ձայ­նապ­նա­կի վրա գրան­ցած, խնդ­րե­ցի մորս գնել՝ զուտ ձայ­նի հա­մար։ Հե­տո 10-րդ դա­սա­րա­նում, երբ ծա­նո­թա­ցանք միջ­նա­դա­րյան հայ պոե­զիա­յին, գրա­կա­նու­թյանն ու պատ­մու­թյա­նը, հա­ճախ դա­սա­կան ե­րաժշ­տու­թյան հա­մերգ­նե­րի էինք գնում, ես հաս­կա­ցա, որ իմ հո­գում մի գաղտ­նի դուռ կա, որ պի­տի բաց­վի՝ այդ ա­մե­նը կլա­նե­լու հա­մար։ Ինս­տի­տու­տում սո­վո­րե­լու տա­րի­նե­րին ար­դեն գի­տակ­ցո­րեն էի գնում ե­կե­ղե­ցի, լսում Պա­տա­րա­գը, հե­տո ծա­նո­թա­ցա Պա­տա­րա­գի պատ­մու­թյա­նը, և 2-րդ կուր­սում Կո­մի­տասն ար­դեն իմ ըն­կերն էր, իմ հա­րա­զատն էր ու իմ հրաշ­քը։ Երբ Հեն­րիկ Մա­լյա­նը պատ­րաստ­վում էր ֆիլմ ստեղ­ծել Կո­մի­տա­սի մա­սին, ինձ հրա­վի­րեց խա­ղա­լու ե­րի­տա­սարդ Կո­մի­տա­սի դե­րը։ Մինչև հի­մա, երբ նա­յում եմ պահ­պան­ված լու­սան­կար­նե­րը, միշտ հուզ­վում եմ։ Ճիշտ է, Մա­լյա­նը չն­կա­րա­հա­նեց ֆիլ­մը, բայց այն­քան գե­ղե­ցիկ հու­շեր մնա­ցին իմ մեջ, որ ես ո­րո­շե­ցի ինչ-որ ձևով մե­ծա­րել այդ հան­ճա­րեղ հա­յին, իմ սի­րո ու հար­գան­քի տուր­քը մա­տու­ցել նրան։ Ե­րեք ա­միս Չա­րեն­ցի ան­վան գրա­կա­նու­թյան և ար­վես­տի թան­գա­րա­նում ու­սում­նա­սի­րե­ցի Կո­մի­տա­սի ար­խի­վը և հաս­կա­ցա, որ Կո­մի­տաս-երևույ­թը տիե­զեր­քից են ու­ղար­կել, ե­կել է մեզ լու­սա­վո­րե­լու, պայ­ծա­ռաց­նե­լու և մխի­թա­րե­լու մեր հո­գի­նե­րը, իսկ երկ­րա­յին ա­ռա­քե­լու­թյունն ա­վար­տե­լուց հե­տո նո­րից տա­րան եր­կինք, դե­պի ան­մա­հու­թյուն։
-Ի դեպ, չն­կա­րա­հան­ված ֆիլ­մի մա­սին շատ յու­րո­վի է ար­տա­հայտ­վել ին­քը՝ Մա­լյա­նը, ա­սե­լով. ՙԱ­վե­լի լավ է տա­րի­ներ հե­տո ինձ հարց­նեն՝ ին­չո՞ւ չն­կա­րե­ցիր ֆիլ­մը, քան ա­սեն՝ ին­չո՞ւ նկա­րե­ցիր՚։ Ըստ Ձեզ՝ ին­չո՞ւ Մա­լյա­նը հրա­ժար­վեց ֆիլ­մից, երբ գրե­թե ա­մեն ինչ պատ­րաստ էր, Մոսկ­վա­յի հետ հա­մա­ձայ­նեց­ված. դե­րա­կա­տար­ներն ըն­տր­ված, սցե­նա­րը՝ ա­վար­տուն, ա­սում են՝ ան­գամ անհ­րա­ժեշտ գու­մա­րի հարցն էր լուծ­ված։
-Կո­մու­նիս­տա­կան ժա­մա­նա­կաշր­ջան էր՝ իր սահ­մա­նա­փա­կում­նե­րով ու ար­գելք­նե­րով, և Մա­լյա­նի նման հրաշք ար­վես­տա­գե­տը, որ հայտ­նի է իր մնա­յուն ֆիլ­մե­րով, պետք է կաշ­կանդ­վեր Կո­մի­տա­սին նկա­րե­լիս, նա չու­զեց կա­ղա­պա­րել Կո­մի­տա­սին՝ ի­րեն պար­տադր­ված կո­մու­նիս­տա­կան կա­պանք­նե­րով։ Կո­մի­տա­սին վան­դակ­ված, կա­ղա­պար­ված նկա­րե­լը ա­նի­մաստ է։ Երևի ճիշտ ա­րեց… Ափ­սո՛ս որ վաղ մա­հա­ցավ Մա­լյա­նը, մեր օ­րե­րում նա լավ Կո­մի­տաս կն­կա­րեր։

- Ինչ­պե՞ս ծն­վեց Ձեր Կո­մի­տա­սը։
- Չոր­սու­կես տա­րի, այն ցուրտ ու մութ տա­րի­նե­րին, Լու­սի­նե Զա­քա­րյա­նի, Խո­րեն Պա­լյա­նի ու Վա­հագն Ստամ­բոլ­ցյա­նի հետ մո­մի լույ­սի տակ հա­մերգ­ներ ենք տվել՝ ՙՄիջ­նա­դա­րյան պոե­զիա՚, ո­րի ըն­թաց­քում միջ­նա­դա­րյան պոետ­նե­րի ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյուն­նե­րը հն­չում էին աս­մուն­քի, եր­գի, ե­րաժշ­տու­թյան լեզ­վով։ Մի սո­վո­րա­կան օր ես հաս­կա­ցա, որ կա­րե­լի է կոնկ­րե­տա­նալ ան­ձի վրա, այ­սինքն՝ մե­ղե­դին, եր­գը, ե­րաժշ­տու­թյու­նը, պոե­զիան այն­քան ար­մա­տա­ցած են Կո­մի­տա­սի կեր­պա­րում, որ այդ հս­կա­յա­ծա­վալ նյու­թը կա­րե­լի է մեկ­տե­ղել ի դեմս նրա։ Ես ուխտ ա­րե­ցի ու­նե­նալ ի՜մ Կո­մի­տա­սը։ Այդ ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նում հե­ռուս­տա­տե­սու­թյան ե­րաժշ­տա­կան խմ­բագ­րու­թյան հետ հա­մա­տեղ մոտ կես­ժա­մա­նոց 4 տե­սա­ֆիլմ նկա­րա­հա­նե­ցինք, 23 մեծ հա­ղոր­դում պատ­րաս­տե­ցինք՝ յու­րա­քան­չյու­րը 30-40 րո­պե տևո­ղու­թյամբ, ո­րոնք պահ­պան­վում են ռա­դիո­յի ձայ­նա­դա­րա­նում։ Սա հիմք ծա­ռա­յեց, որ ես դուրս գամ ռա­դիո­յի և հե­ռուս­տա­տե­սու­թյան շր­ջա­նակ­նե­րից և մի հե­տաքր­քիր բան ստեղ­ծեմ Կո­մի­տա­սի իմ տես­լա­կա­նով։ Դա նա­խան­ցած տա­րի ներ­կա­յաց­րինք ար­ցախ­ցի հան­դի­սա­տե­սին՝ Ար­ցա­խի պե­տա­կան կա­մե­րա­յին նվա­գախմ­բի հետ։
- Շատ քչերն են ծա­նոթ Կո­մի­տա­սի քա­ղա­քա­կան հա­յացք­նե­րին։ Ձեր ու­սում­նա­սի­րու­թյուն­նե­րից ի՞նչ եզ­րա­հան­գում­ներ եք ա­րել։
- Այդ ա­ռու­մով շատ հե­տաքր­քիր են Ար­շակ Չո­պա­նյա­նին գրած նա­մակ­նե­րը, հատ­կա­պես 1912թ. դեկ­տեմ­բե­րի 25-ին թվագր­ված նա­մա­կը, ո­րից կա­րե­լի է հս­տակ գա­ղա­փար կազ­մել Կո­մի­տա­սի քա­ղա­քա­կան հա­յացք­նե­րի մա­սին։ Ե­թե Մար­գա­րիտ Բա­բա­յա­նին, Ա­ղավ­նի Մես­րո­պյա­նին և մյուս­նե­րին գրած նա­մակ­ներն ա­ռա­վե­լա­պես ե­րաժշ­տա­կան, լի­րի­կա­կան, մաս­նա­գի­տա­կան, կեն­ցա­ղա­յին բնույ­թի են, ա­պա Չո­պա­նյա­նին գրած նա­մակ­նե­րում բա­ցա­հայտ­վում են մեծ հայ­րե­նա­սե­րի ու լայ­նա­խոհ քա­ղա­քա­կան գործ­չի հա­յացք­նե­րը։ Ժա­մա­նակն ա­պա­ցու­ցեց, որ նա ի­րա­վա­ցի էր։ Օ­րի­նակ՝ վե­րո­հի­շյալ նա­մա­կում Կո­մի­տա­սը գրում է, որ ի սկզ­բա­նե մեր եր­կի­րը կռ­վախն­ձոր է ե­ղել ար­շա­վող և շր­ջա­կա հզոր պե­տու­թյուն­նե­րի աշ­խար­հա­կա­լու­թյան ճա­նա­պար­հի վրա և այ­սօր էլ այդ վի­ճա­կում է։ Նա պար­զո­րոշ գի­տակ­ցում էր, որ մենք ի­րա­պես Ռու­սաց շա­հի ա­ռար­կան ենք, և մեր եր­կիրն այ­սօր-վա­ղը ռուս պե­տու­թյան բա­ժին է դառ­նա­լու,- գրել է նա դեռևս 1912-ին։ Նա հա­մոզ­ված էր, որ ա­ռա­ջին հեր­թին մենք պետք է ինք­նու­րույն և ան­կախ լի­նե­լով՝ իբրև պատ­վար կա­րո­ղա­նանք կանգ­նել ռուս դի­վա­նա­գի­տու­թյան առջև, և երկ­րոր­դը՝ նվա­զա­գույ­նը ա­պա­վի­նել Քե­ռի-Ռու­սին և միա­ցյալ Հա­յու­թյուն սահ­մա­նել։ Անդ­րա­դառ­նա­լով տաճ­կա­հա­յե­րի վի­ճա­կին՝ նա ի­րա­տե­սո­րեն նկա­տում է. ՙԵս չեմ կա­րող մտ­քես անց­նել, որ ռուս կա­ռա­վա­րու­թյու­նը իր շա­հե­րը զո­հե մեզ՚։ Կար­դա­ցեք նա­մա­կը և կտես­նեք, որ այն ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նի ի­րա­վի­ճա­կի փայ­լուն վեր­լու­ծու­թյուն է, ան­գամ ռու­սա­կան հե­ղա­փո­խու­թյան կան­խա­տե­սու­մը և հա­յու­թյան բռ­նե­լիք դիր­քը այդ պա­րա­գա­յում՝ զուտ-ազ­գա­յին շա­վի­ղը բռ­նե­լով՝ տն­տե­սա­պես ու բա­րո­յա­պես զո­րա­նալ… Ա­վե­լի քան 100 տար­վա հե­ռա­վո­րու­թյու­նից որ­քան ար­դիա­կան են հն­չում նրա խոս­քե­րը. ՙԵվ­րո­պա­կան մարդ­կա­յին գա­ղա­փար­նե­րը որ­քան որ ըն­տիր են ու փա­փա­գե­լի, բայց մեզ ան­պետք են. պաղ երկ­րի բույ­սե­րը մեր ջերմ արևին տակ կը կիզ­վեն՚…

- Լայն հան­րու­թյանն ան­հայտ Կո­մի­տա­սը, որ Դուք եք բա­ցա­հայ­տել…
- Այն տա­րի­նե­րին ար­խի­վա­յին նյու­թե­րում այն­պի­սի նո­րա­հայտ է­ջեր եմ բա­ցա­հայ­տել, որ գի­շեր­նե­րը նույ­նիսկ ջեր­մու­թյուն եմ ու­նե­ցել։ Ծայ­րեի­ծայր կար­դա­ցել եմ Կո­մի­տա­սի տետ­րե­րը: Ար­խի­վա­յին նյու­թե­րում բա­վա­կա­նին մութ պատ­մու­թյուն­ներ կա­յին հա­վա­տա­մոլ հոգևո­րա­կան­նե­րի՝ Վար­դա­պե­տին ներ­կա­յաց­ված մե­ղադ­րանք­նե­րի մա­սով։ Եվ ո­րոշ հե­տամ­նաց կղեր հա­սան ի­րենց նպա­տա­կին՝ Կո­մի­տա­սին հա­նե­լով-վտա­րե­լով ե­կե­ղե­ցուց։ Նա խռո­ված գնաց Թիֆ­լիս՝ Մա­կար Եկ­մա­լյա­նի մոտ, հե­տո գե­րա­դա­սեց Պո­լիս գնալ, 300-հո­գա­նոց ՙԳու­սան՚ երգ­չա­խումբն ստեղ­ծեց, բայց վրա հա­սավ ա­հա­վոր Ե­ղեռ­նը…
- Փա­րի­զի Վիլ-Ժուիֆ հի­վան­դա­նո­ցում անց­կաց­րած տա­րի­նե­րի մա­սին ի՞նչ նյու­թե­րի եք հան­դի­պել։
- Ես ե­ղել եմ Վիլ-Ժուի­ֆում։ Ժա­մա­նա­կին դա փոքր հի­վան­դա­նոց է ե­ղել Եվ­րո­պա­յի սր­տում, բայց հի­մա դար­ձել է ա­մե­նա­մե­ծը։ Ես շր­ջել եմ հի­վան­դա­նո­ցի բա­կում, տե­սել Կո­մի­տա­սի կի­սանդ­րին, հուզ­մուն­քից լաց ե­ղել…Այդ հո­գե­բու­ժա­րա­նի 100 հա­զա­րա­վոր հի­վանդ­նե­րից միայն նրա պատ­վին է հու­շար­ձան կանգ­նեց­վել։ Իմ ու­սում­նա­սի­րու­թյուն­նե­րով, իմ ներ­քին զգա­ցո­ղու­թյամբ նա լռու­թյան մեջ էլ ա­րա­րել է, բայց չի հանձ­նել ոչ մի թղ­թի։ Նրա լռու­թյունն էլ տա­րօ­րի­նակ է ե­ղել. ան­ծա­նոթ­նե­րի հետ խո­սել է, իսկ ծա­նոթ­նե­րի հետ չի ցան­կա­ցել։ Նա խռով էր մարդ­կան­ցից ու աշ­խար­հից, ան­գամ իր հայ­րե­նա­կից­նե­րից ո­մանք ի­րենց մեղ­քի բա­ժինն ու­նեն նրան այդ­տեղ փա­կե­լու հա­մար, քա­նի որ նրան խա­բե­լով են տա­րել Փա­րիզ՝ իբր այն­տեղ ե­լույթ ու­նե­նա­լու։ 1919-ի ապ­րի­լին Խնա­մա­տար հանձ­նա­խում­բը նրան տե­ղա­վո­րել է Փա­րի­զի Վիլ-Եվ­րա­յի հո­գե­բու­ժա­րա­նում, իսկ 1922-ի օ­գոս­տո­սին, մի­ջոց­նե­րի սղու­թյան պատ­ճա­ռով՝ Վիլ-Ժուի­ֆում, որ­տեղ էլ վախ­ճան­վել է 1935թ. հոկ­տեմ­բե­րի 21-ին։ Իր ճա­կա­տագ­րի հան­գույն դա­ժան է ե­ղել և Կո­մի­տա­սի մա­հը. շուրջ մեկ ա­միս դիա­կը պա­հել են Փա­րի­զի Ժան Գու­ժոն 15, Ս. Հով­հան­նես Մկրտ­չի ե­կե­ղե­ցում, եր­կու թա­ղում է ու­նե­ցել՝ մե­կը՝ կեղծ, մյու­սը՝ բնա­կան… Նա մա­հա­ցել է ա­րյան վա­րա­կից՝ հի­վան­դա­նո­ցի կո­պիտ կո­շիկ­նե­րի պատ­ճա­ռով գար­շա­պա­րի թա­րա­խա­կա­լու­մից ա­ռա­ջա­ցած բար­դու­թյուն­նե­րի հետևան­քով։ 1936թ. նրա ա­ճյու­նը փո­խադր­վել է Երևան և թաղ­վել Պան­թեո­նում, ո­րը կոչ­վում է նրա ա­նու­նով։

Հար­ցազ­րույ­ցը՝
Մե­լա­նյա ՄԻ­ԼՈ­ՆՅԱ­ՆԻ

 

 

 

]]>
arturcom1@gmail.com (Super User) Մշակույթ և կրթություն Sat, 24 Aug 2019 10:15:57 +0000
ԲԱՐՁ­ՐԱ­ՃԱ­ՇԱԿ, ԼՈՒ­ՍԱ­ՊԱՅ­ԾԱՌ ՄԵ­ՂԵ­ԴԻ­ՆԵ­ՐԻ ԱՆԿ­ՐԿ­ՆԵ­ԼԻ ՀՄԱՅ­ՔՈՎ http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/27364-2019-09-03-10-29-30 http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/27364-2019-09-03-10-29-30 ԲԱՐՁ­ՐԱ­ՃԱ­ՇԱԿ, ԼՈՒ­ՍԱ­ՊԱՅ­ԾԱՌ ՄԵ­ՂԵ­ԴԻ­ՆԵ­ՐԻ ԱՆԿ­ՐԿ­ՆԵ­ԼԻ ՀՄԱՅ­ՔՈՎ
Նվարդ ՍՈ­ՂՈ­ՄՈ­ՆՅԱՆ

Հա­մեր­գա­շար` նվիր­ված Տիգ­րան Ման­սու­րյա­նի 80-ա­մյա­կին

Սիր­ված ու ճա­նաչ­ված կոմ­պո­զի­տոր, ՀՀ ժո­ղովր­դա­կան ար­տիստ, ար­վես­տի վաս­տա­կա­վոր գոր­ծիչ: Նախ­կին ԽՍՀՄ-ում ժա­մա­նա­կա­կից ե­րաժշ­տու­թյան ռահ­վի­րա­նե­րից է և ա­ռա­ջի­նը, ով ժա­մա­նա­կա­կից կոմ­պո­զի­ցիոն հնար­ներ է ներ­մու­ծել հայ­կա­կան ե­րաժշ­տար­վեստ: Հե­ղի­նակ է նվա­գախմ­բա­յին, կա­մե­րա­յին, երգ­չախմ­բա­յին և վո­կալ գոր­ծե­րի, ո­րոնք կա­տար­վել և կա­տար­վում են ամ­բողջ աշ­խար­հում: Նա գե­ղար­վես­տա­կան նոր հիմ­քի վրա վե­րած­նել է կո­մի­տա­սյան սկզ­բունք­նե­րը: Նրա ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյուն­նե­րը հայ­կա­կան ժա­մա­նա­կա­կից ե­րաժշ­տար­վես­տի և ժո­ղովր­դա­կան ա­վան­դույթ­նե­րի հե­տաքր­քիր միա­հյու­սու­թյուն են ի­րենց լու­սա­պայ­ծառ, ար­տա­հայ­տիչ մե­ղե­դի­նե­րով, բարձ­րա­ճա­շակ, ըն­տիր հն­չե­րանգ­նե­րով: Գրել է ՙՁյու­նե թա­գու­հին՚ բա­լե­տը (ըստ Ան­դեր­սե­նի), սիմ­ֆո­նիկ եր­կեր, կոն­ցերտ­ներ` թավ­ջու­թա­կի և նվա­գախմ­բի, ջու­թա­կի և լա­րա­յին նվա­գախմ­բի, ալ­տի և կա­մե­րա­յին նվա­գախմ­բի, ՙԱր­վեստ քեր­թու­թյան՚ երգ­չախմ­բի հա­մար (խոսք` Ե. Չա­րեն­ցի), կա­մե­րա­յին եր­կեր, լա­րա­յին կվար­տետ­ներ, սո­նատ­ներ, ՙՀա­վա­տով խոս­տո­վա­նիմ՚ (ըստ Ներ­սես Շնոր­հա­լու), վո­կալ շար­քեր (չորս հայ­րեն Նա­հա­պետ Քու­չա­կից), ՙՄայ­րա­մու­տի եր­գեր՚ (խոսք` Հա­մո Սա­հյա­նի), ՙԵր­կիր Նաի­րի՚ (խոսք` Վա­հան Տե­րյա­նի), ՙԳար­նան եր­գեր՚ (խոսք` Հովհ. Թու­մա­նյա­նի): Ման­սու­րյա­նի` կի­նոն­կար­նե­րի հա­մար գր­ված ե­րաժշ­տու­թյունն ա­ռանձ­նա­նում է անկ­րկ­նե­լի մե­ղե­դայ­նու­թյամբ, քնա­րա­կա­նու­թյամբ և մե­ծա­պես նպաս­տում է ֆիլ­մի գե­ղար­վես­տա­կան նկա­րագ­րի ամ­բող­ջաց­մա­նը. ՙՆռան գույ­նը՚, ՙՀայ­կա­կան հո­ղի գույ­նը՚, ՙԿտոր մը եր­կինք՚, ՙՄենք ենք, մեր սա­րե­րը՚, ՙՍգա­վոր ձյու­նը՚, ՙԳի­քոր՚, ՙՀին օ­րե­րի եր­գը՚, ՙՄեր ման­կու­թյան տան­գոն՚…Գրել է նաև ՙՋոն ար­քա՚, ՙՀա­ցա­վան՚, ՙՄեծ լռու­թյուն՚ բե­մադ­րու­թյուն­նե­րի ե­րաժշ­տու­թյու­նը:

Կոմ­պո­զի­տո­րի ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյուն­նե­րը կա­տար­վել են Լոն­դո­նի, Փա­րի­զի, Հռո­մի, Մի­լա­նի, Բեռ­լի­նի, Վիեն­նա­յի, Մոսկ­վա­յի, Նյու Յոր­քի, Լոս Ան­ջե­լե­սի և այլ քա­ղաք­նե­րի խո­շո­րա­գույն հա­մեր­գա­յին դահ­լիճ­նե­րում: Հրանտ Մաթևո­սյա­նը նրա մա­սին ա­սել է. ՙԱ­ռանց Տիգ­րա­նի իմ սե­րուն­դը միայն համր ուխ­տա­վոր էր լի­նե­լու՚:
Տիգ­րան Ման­սու­րյա­նի ՙՌեք­վիե­մը՚` գր­ված Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թյան թե­մա­յով (2018թ.) ար­ժա­նա­ցել է Դա­սա­կան ե­րաժշ­տու­թյան մի­ջազ­գա­յին մր­ցա­նա­կին ՙԺա­մա­նա­կա­կից ե­րաժշ­տու­թյուն՚ ան­վա­նա­կար­գում:
Տիգ­րան Ման­սու­րյա­նի 80-ա­մյա­կին նվիր­ված մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի մեկ­նար­կը տր­վեց Ստե­փա­նա­կեր­տում, Վե­րած­նն­դի հրա­պա­րա­կում: Մի­ջո­ցառ­մա­նը ներ­կա էին ԱՀ նա­խա­գահ Բա­կո Սա­հա­կյա­նը, Ար­ցա­խի հոգևոր ա­ռաջ­նորդ Պարգև ար­քե­պիս­կո­պոս Մար­տի­րո­սյա­նը, ՀՀ և ԱՀ Ազ­գա­յին ժո­ղով­նե­րի նա­խա­գահ­ներ Ա­րա­րատ Միր­զո­յա­նը, Ա­շոտ Ղու­լյա­նը, Երևա­նի և Ստե­փա­նա­կեր­տի քա­ղա­քա­պետ­նե­րը, պաշ­տո­նա­տար ան­ձինք, Հա­յաս­տա­նից ժա­մա­նած հյու­րեր:

Մի­ջո­ցա­ռու­մը, որ կազ­մա­կեր­պել էին ՀՀ կր­թու­թյան, գի­տու­թյան, մշա­կույ­թի և սպոր­տի նա­խա­րա­րու­թյու­նը, Երևա­նի քա­ղա­քա­պե­տա­րա­նը, Ար­ցա­խի Հան­րա­պե­տու­թյան մշա­կույ­թի, ե­րի­տա­սար­դու­թյան հար­ցե­րի և զբո­սաշր­ջու­թյան նա­խա­րա­րու­թյու­նը, ող­ջույ­նի խոս­քով բա­ցեց Երևա­նի քա­ղա­քա­պետ Հայկ Մա­րու­թյա­նը: Նա իր խոս­քում մաս­նա­վո­րա­պես նշեց, որ այդ օր­վան ե­րաժշ­տա­սեր­նե­րը եր­կար են սպա­սել, և որ ին­քը եր­ջա­նիկ է, որ ան­վա­նի կոմ­պո­զի­տո­րի ժա­մա­նա­կա­կիցն է, որ վա­յե­լել և վա­յե­լում է նրա լու­սա­վոր ներ­կա­յու­թյու­նը: Նա նշեց, որ հո­բե­լյա­նա­կան մի­ջո­ցառ­ման կազ­մա­կեր­պու­մը Երևա­նի քա­ղա­քա­պե­տա­րա­նը նա­խա­ձեռ­նել է դեռևս տա­րես­կզ­բին` հուն­վար ամ­սին, և որ այդ գոր­ծը պատ­շաճ մա­կար­դա­կով կազ­մա­կեր­պե­լու հա­մար ներգ­րավ­վել են լա­վա­գույն մաս­նա­գետ­ներ, կազ­մա­կեր­պու­թյուն­ներ: Հ. Մա­րու­թյա­նը տե­ղե­կաց­րեց, որ հո­բե­լյա­նա­կան մի­ջո­ցա­ռում­նե­րը կշա­րու­նակ­վեն Երևա­նում, կա­վարտ­վեն մշա­կու­թա­յին մայ­րա­քա­ղաք Գյում­րիում` ամ­բող­ջաց­նե­լով մտահ­ղաց­ման հա­մա­հայ­կա­կան բնույ­թը: ՙՅու­րա­քան­չյուր այ­ցե­լու­թյուն Ար­ցախ մեզ հա­մար ուխ­տագ­նա­ցու­թյուն է,-ա­սաց Երևա­նի քա­ղա­քա­պե­տը,-հայ­րե­նա­սի­րու­թյան յու­րօ­րի­նակ դա­սըն­թաց, միևնույն ժա­մա­նակ դրա­կան լից­քե­րի, մաք­րու­թյան և լա­վա­տե­սու­թյան աղ­բյուր: Առ­հա­սա­րակ, Ստե­փա­նա­կեր­տի մթ­նո­լոր­տը վեր­ջին ժա­մա­նակ­նե­րում ներ­ծծ­ված էր տո­նա­կան բարձր տրա­մադ­րու­թյամբ` ֆուտ­բո­լի մի­ջազ­գա­յին մր­ցա­շար, Հա­մա­հայ­կա­կան խա­ղեր, հա­մերգ­ներ. Ար­ցախն այդ խո­շոր մի­ջո­ցա­ռում­ներն ըն­դու­նեց և ճա­նա­պար­հեց պատ­վով, հա­յու­թյա­նը հեր­թա­կան ան­գամ ցույց տա­լով իր միա­վո­րող և հա­մախմ­բող նե­րու­ժը՚: Ար­ցա­խում երևա­նյան մշա­կույ­թի օ­րե­րի շր­ջա­նակ­նե­րում պատ­վի­րա­կու­թյու­նը ե­ղավ զո­րա­մա­սե­րում, և օր­վա մեջ մեծ խոր­հուրդ կար: Հ. Մա­րու­թյանն իր խոս­քում ա­սաց, որ հա­յոց զին­վո­րը, զեն­քով պաշտ­պա­նե­լով իր հողն ու հայ­րե­նի­քը, պաշտ­պա­նում է հա­զա­րա­մյակ­նե­րի հա­յոց գո­յու­թյան կռ­վա­նը` հայ մշա­կույ­թը: Նա հա­վաս­տիաց­րեց, որ հա­յոց եր­կու մայ­րա­քա­ղաք­նե­րի միջև բո­լոր ո­լորտ­նե­րում հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թյու­նը խո­րա­նա­լու է, ընդ­լայն­վե­լու, շա­րու­նակ­վե­լու է: Երևա­նի քա­ղա­քա­պե­տը Տիգ­րան Ման­սու­րյա­նին մաղ­թեց ե­ռանդ ու եր­կա­րա­կե­ցու­թյուն, ա­պա ՙԱր­գիշ­տի Ա­ռա­ջին՚ հու­շա­մե­դալ­նե­րով պարգևատ­րեց ան­վա­նի կոմ­պո­զի­տո­րին և Ստե­փա­նա­կեր­տի քա­ղա­քա­պետ Սու­րեն Գրի­գո­րյա­նին:

Բե­մում Հա­յաս­տա­նի պե­տա­կան սիմ­ֆո­նիկ նվա­գա­խումբն էր (գե­ղար­վես­տա­կան ղե­կա­վար և գլ­խա­վոր դի­րի­ժոր Սեր­գեյ Սմ­բա­տյան): Հա­մեր­գա­շա­րում ընդգրկված էր Վար­պե­տի` կի­նոն­կար­նե­րի հա­մար գր­ված ե­րաժշ­տու­թյու­նը: Ե­րաժշ­տու­թյան հետ ներ­դաշ­նակ ցու­ցադր­վում էին կադ­րեր հայտ­նի կի­նոն­կար­նե­րից:
ՙԵ­րաժշ­տու­թյուն գրելն ինձ հա­մար գործ չէ: Ինք­նար­տա­հայտ­ման մի­ջոց էլ չէ: Ես եմ: Ես ապ­րում եմ: Ա­ռանց մո­լեգ­նու­թյան ոչ մի բան չի ծն­վում: Մեր ա­մեն մի չծն­ված գործ առ հայ­րե­նիք, առ ժո­ղո­վուր­դը և նրա պատ­մու­թյու­նը ու­նե­ցած սի­րո պա­կա­սի ար­տա­հայ­տու­թյուն է՚ (Տիգ­րան Ման­սու­րյան):
Լի­բա­նա­նա­հայ, Շու­շիի ՙՎա­րան­դա՚ ման­կա­կան, պա­տա­նե­կան, ե­րի­տա­սար­դա­կան երգ­չախմ­բի գե­ղար­վես­տա­կան ղե­կա­վար, խմ­բա­վար, ե­րա­ժիշտ Զա­քար Քե­շի­շյա­նին խնդ­րե­ցինք իր խո­հե­րով կիս­վել մեր ըն­թեր­ցող­նե­րի հետ. ՙՏիգ­րան Ման­սու­րյանն ինձ հա­մար մաս կկազ­մե հայ կոմ­պո­զի­տո­րա­կան ար­վես­տի այն մեծ դպ­րո­ցին, որ ու­նի Հա­յաս­տա­նը և ո­րով կհ­պար­տա­նա հա­յու­թյու­նը: Ստեղ­ծած է մնա­յուն ար­ժեք­ներ: Նա ին­ձի հա­մար սի­րե­լի գո­յու­թյուն է. ես հպարտ եմ, որ Երևա­նի Կո­մի­տա­սի ան­վան կոն­սեր­վա­տո­րիա­յում ու­սա­նե­լիս իմ դիպ­լո­մա­յին աշ­խա­տանք­նե­րից մե­կը կրում է նրա ստո­րագ­րու­թյու­նը (ինքն այն տա­րի­նե­րին կոն­սեր­վա­տո­րիա­յի ռեկ­տորն էր): Ա­ռիթ ու­նե­ցած եմ իմ երգ­չախմ­բե­րով կա­տա­րե­լու նրա բազ­մա­թիվ ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյուն­նե­րը և զգա­ցած եմ, թե երգ­չախմ­բի կա­տա­րող­ներն ինչ­քան են սի­րել այդ եր­գե­րը, ո­րով­հետև ա­նոնք շատ մա­քուր ծնունդ­ներ են, կբ­խին ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան մա­քուր ա­կունք­նե­րեն: Տիգ­րան Ման­սու­րյա­նը տվել է և տա­լիք ու­նի հայ ե­րաժշ­տու­թյա­նը, հա­մաշ­խար­հա­յին ե­րաժշ­տու­թյա­նը, աշ­խար­հին: Իր վաս­տա­կին մեջ իր ա­նու­նը կեր­տած կոմ­պո­զի­տոր է, ո­րուն հա­մար ե­րախ­տի­քի խոսք կա­րե­լի է ը­սել և ու­րա­խա­նալ իր պայ­ծառ գո­յու­թյամբ:
Խոր­հր­դան­շա­կան է, որ հա­մեր­գա­շա­րը հա­մըն­կել է Ար­ցա­խի ան­կա­խու­թյան օ­րե­րուն: Մեր տան մեջ մեզ տան­տեր ճա­նա­չե­լու լա­վա­գույն և ա­րյամբ նվաճ­ված մեծ ի­րո­ղու­թյուն է այս տո­նը: Պի­տի ը­սեմ, որ այն թա­փած ա­րյու­նը չպի­տի զուր վատն­վի, ե­թե չկա­րո­ղա­նանք պա­հել-պահ­պա­նել այն, ինչ ձեռք ենք բե­րել ա­րյան գնով, չկա­րո­ղա­նանք ապ­րիլ մեր նա­հա­տակ­նե­րի հի­շա­տա­կը հա­վեր­ժաց­նող կյան­քով մը, կեր­տե­լով նո­րը` ա­վե­լի ա­մուր, ա­վե­լի պատ­րաս­տա­կամ, ա­վե­լի միաս­նա­կան, ա­վե­լի ու­շիմ և իմ­սա­տուն կյան­քով, ան­կա­խու­թյունն իր խոր­հուր­դը կկորս­նց­նե, և ա­տոր հա­մար մենք կեր­տե­ցինք, ինչ­պես Ար­ցա­խի հիմնն է ա­սում, մեր տուն-ամ­րո­ցը: Եվ տերն ենք այս երկ­րին, տի­րա­կալն ենք, և՜ ա­ղան ենք, և՜ ծա­ռան ենք: Թող խա­ղա­ղու­թյու­նը լի­նի հա­րատև և շա­րու­նա­կա­կան՚:

 

 

 

]]>
arturcom1@gmail.com (Super User) Մշակույթ և կրթություն Tue, 03 Sep 2019 10:26:47 +0000
"ԳՐԱ­ԿԱՆ ԱՐ­ՑԱԽ" ՀԱ­ՄԱ­ՀԱՅ­ԿԱ­ԿԱՆ ԱՄ­ՍԱԳ­ՐԻ ՇՆՈՐ­ՀԱՆ­ԴԵՍՆ Ա­ՄԱ­ՐԱ­ՍՈՒՄ http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/27334-2019-08-27-08-54-40 http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/27334-2019-08-27-08-54-40
Ար­մի­նե ԴԱ­ՆԻԵ­ԼՅԱՆ

Օ­գոս­տո­սի 20-ին հա­յոց դպ­րու­թյան օ­ջախ Ա­մա­րաս վա­նա­կան հա­մա­լի­րում կազ­մա­կերպ­վեց ՙԳրա­կան Ար­ցախ՚ ամ­սագ­րի շնոր­հան­դե­սը, ո­րի նա­խա­ձեռ­նու­թյան հե­ղի­նակն ամ­սագ­րի հիմ­նա­դիր ու գլ­խա­վոր խմ­բա­գիր, 16-ա­մյա Վո­վա Ար­զու­մա­նյանն է։

Շնոր­հան­դե­սին ներ­կա էին ե­րի­տա­սարդ ստեղ­ծա­գոր­ծող­ներ, Մար­տու­նու շրջ­վար­չա­կազ­մի, կր­թա­կան օ­ջախ­նե­րի աշ­խա­տա­կից­ներ, հյու­րեր Ստե­փա­նա­կեր­տից, Մար­տա­կեր­տից, Մար­տու­նուց։
Ամ­սագ­րի շնոր­հան­դե­սը կա­յա­ցել է ինչ­պես Վ. Ար­զու­մա­նյա­նի, այն­պես էլ Մար­տու­նու ար­վես­տի դպ­րո­ցի փոխտ­նօ­րեն, ե­րի­տա­սարդ ստեղ­ծա­գոր­ծող Սեր­գեյ Սա­ֆա­րյա­նի հա­մա­տեղ ջան­քե­րի շնոր­հիվ։
Վ. Ար­զու­մա­նյա­նի խոս­քով՝ ՙԳրա­կան Ար­ցախ՚ ամ­սա­գի­րը կբա­ցա­հայ­տի շնոր­հա­լի ու տա­ղան­դա­վոր ա­նուն­ներ, կա­ջակ­ցի Ար­ցա­խում, Հա­յաս­տա­նում, Սփյուռ­քում ապ­րող ե­րի­տա­սարդ­նե­րին՝ նրանց ձայ­նը լսե­լի դարձ­նե­լով։

Իր ե­լույ­թում Ս. Սա­ֆա­րյա­նը նշեց, որ ամ­սագ­րի ա­ռա­ջին հա­մա­րում ընդգրկվել է 15 ստեղ­ծա­գոր­ծող և տպագր­վել է ամ­սագ­րի հե­ղի­նակ­նե­րի մի­ջոց­նե­րով։ Շնոր­հա­կա­լու­թյուն հայտ­նեց ԱՀ մշա­կույ­թի, ե­րի­տա­սար­դու­թյան հար­ցե­րի և զբո­սաշր­ջու­թյան նա­խա­րա­րու­թյա­նը՝ ի դեմս նա­խա­րար Լեռ­նիկ Հով­հան­նի­սյա­նի, ում ա­ջակ­ցու­թյամբ կազ­մա­կերպ­վել է օր­վա մի­ջո­ցա­ռու­մը, շրջ­վար­չա­կազ­մի ղե­կա­վար Ա­րա­րատ Մել­քու­մյա­նին և բո­լոր նրանց, ով­քեր նպաս­տել են շնոր­հան­դե­սի կա­յաց­մա­նը։

Ե­լույթ­նե­րով հան­դես ե­կան բա­նա­սի­րա­կան գի­տու­թյուն­նե­րի թեկ­նա­ծու, ԱրՊՀ դո­ցենտ Զա­րի­նե Սա­ռա­ջյա­նը, ե­րի­տա­սար­դա­կան հան­րա­յին հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րի կենտ­րո­նի նա­խա­գահ Ա­նի Ա­ռա­քե­լյա­նը, ե­րի­տա­սարդ ստեղ­ծա­գոր­ծող, ՙԳրա­կան Ար­ցախ՚ ամ­սագ­րի Մար­տա­կեր­տի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ Աստ­ղիկ Բա­բա­յա­նը, ով­քեր բարձր գնա­հա­տե­ցին ամ­սագ­րի հիմ­նադ­րու­մը և նշե­ցին, որ այն ող­ջու­նել են նաև մտա­վո­րա­կան­ներ ու քա­ղա­քա­կան գոր­ծիչ­ներ ինչ­պես Ար­ցա­խի, այն­պես էլ Հա­յաս­տա­նի հան­րա­պե­տու­թյու­նից ու Սփյուռ­քից։ Կարևոր­վեց ներ­կա ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նում հայ ե­րի­տա­սար­դի ա­րա­րող ու ստեղ­ծա­գործ լի­նե­լը։ Ու­րա­խու­թյամբ նշ­վեց, որ այ­սօր էլ կան շատ ե­րի­տա­սարդ­ներ, ով­քեր մոտ են գր­քին, շա­րու­նա­կում են նո­րո­վի պատ­մու­թյուն կեր­տել։

Սր­տի խոսք ա­սաց շնոր­հան­դե­սին ներ­կա ԱՄՆ Կա­լի­ֆոռ­նիա­յի նա­հան­գի հա­յա­շատ Լոս Ան­ջե­լես քա­ղա­քից ժա­մա­նած Լի­լիթ Չի­վիտ­չյա­նը։ Նա ա­վար­տել է Երևա­նի պե­տա­կան հա­մալ­սա­րա­նի բա­նա­սի­րա­կան ֆա­կուլ­տե­տը։ Կր­թու­թյուն ստա­նա­լուց հե­տո, հան­գա­մանք­նե­րի բե­րու­մով, տե­ղա­փոխ­վել է ԱՄՆ, բայց միշտ հո­գով ու սր­տով հայ­րե­նի­քում է։ Նշեց՝ Աստ­ծո կա­մոք այ­սօր Ար­ցա­խում է, սր­տի փա­փա­գով է ե­կել Ա­մա­րա­սի վանք՝ զգա­լու ար­մատ­նե­րի ու դպ­րու­թյան ու­ժը։
ՙԳրա­կան Ար­ցախ՚ ամ­սագ­րի գի­նե­ձո­նի ա­րա­րո­ղու­թյան պա­տի­վը տր­վեց քա­ման­չա­հար, Ստե­փա­նա­կեր­տի Սա­յաթ-Նո­վա­յի ան­վան ե­րաժշ­տա­կան քո­լե­ջի դա­սա­տու Հա­կոբ Խա­լա­թյա­նին և եր­գիչ-եր­գա­հան Ռա­շիդ Բա­բա­յա­նին։
Մի­ջո­ցառ­ման ա­վար­տից հե­տո ներ­կա­նե­րին հրամց­վեց գե­ղե­ցիկ հա­մեր­գա­յին ծրա­գիր՝ ԱՀ մշա­կույ­թի վաս­տա­կա­վոր գոր­ծիչ Ար­տա­շես Ե­սա­յա­նի, եր­գիչ-եր­գա­հան Ռա­շիդ Բա­բա­յա­նի, Մար­տու­նու և Ճար­տա­րի ար­վես­տի դպ­րոց­նե­րի շնոր­հա­շատ սա­նե­րի մաս­նակ­ցու­թյամբ:

 

 

 

 

]]>
arturcom1@gmail.com (Super User) Մշակույթ և կրթություն Tue, 27 Aug 2019 08:52:51 +0000