comintour.net
stroidom-shop.ru
obystroy.com
ԱՐՄԻՆ ՎԵԳՆԵՐԸ ՖՐԱՆՑ ՎԵՐՖԵԼԻՆ ԽՆԴՐԵԼ Է ՉԳՐԵԼ ԻՐ ՙՄՈՒՍԱ ԼԵՌԱՆ ՔԱՌԱՍՈՒՆ ՕՐԸ՚ ՎԵՊԸ
[ARM]     [RUS]     [ENG]

ԱՐՄԻՆ ՎԵԳՆԵՐԸ ՖՐԱՆՑ ՎԵՐՖԵԼԻՆ ԽՆԴՐԵԼ Է ՉԳՐԵԼ ԻՐ ՙՄՈՒՍԱ ԼԵՌԱՆ ՔԱՌԱՍՈՒՆ ՕՐԸ՚ ՎԵՊԸ

 

 

 

Հա­րութ ՍԱ­ՍՈՒ­ՆՅԱՆ
ՙԿա­լի­ֆոռ­նիա Կու­րիեր՚ թեր­թի հրա­տա­րա­կիչ և խմ­բա­գիր

 

Գեր­մա­նա­ցի զին­վոր և բժիշկ Ար­մին Վեգ­ներն Օս­մա­նյան կայս­րու­թյուն էր ու­ղարկ­վել Ա­ռա­ջին աշ­խար­հա­մար­տի տա­րի­նե­րին, երբ եր­կու եր­կր­նե­րը դաշ­նա­կից­ներ էին։ Վեգ­նե­րը տե­ղա­կայ­վել էր Սի­րիա­յի և Բաղ­դա­դի եր­կա­թու­ղու շր­ջա­կայ­քում, որ­տեղ նա ա­կա­նա­տես է ե­ղել հա­յե­րի տե­ղա­հա­նու­թյուն­նե­րին ու զանգ­վա­ծա­յին սպա­նու­թյուն­նե­րին՝ հե­տա­գա­յում հայտ­նի որ­պես Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թյուն։ Նա մի քա­նի գիրք է գրել՝ նկա­րագ­րե­լով ա­կա­նա­տե­սի իր վկա­յու­թյուն­նե­րը։

Հա­կա­ռակ Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թյան տա­րի­նե­րին լու­սան­կար­ներ չա­նե­լու Օս­մա­նյան կայս­րու­թյան ար­գել­քին, Վեգ­նե­րը հա­րյու­րա­վոր բա­ցա­ռիկ լու­սան­կար­ներ է ա­րել և դրանք թա­քուն տե­ղա­փո­խել Գեր­մա­նիա։ Օս­մա­նյան կա­ռա­վա­րու­թյան պա­հան­ջով նրան ձեր­բա­կա­լե­ցին, իսկ նրա ո­րոշ լու­սան­կար­ներ՝ ոչն­չաց­վե­ցին։ Սա­կայն նրան հա­ջող­վեց իր գո­տում թաքց­նել շատ այլ նե­գա­տիվ­ներ։ 1919 թ.-ին Վեգ­նե­րը Խա­ղա­ղու­թյան հա­մա­ժո­ղո­վում նա­մակ ու­ղար­կեց ԱՄՆ նա­խա­գահ Վուդ­րո Վիլ­սո­նին՝ հան­դես գա­լով ի պաշտ­պա­նու­թյուն Հա­յաս­տա­նի ան­կա­խու­թյան։ 1921-ին Վեգ­նե­րը վկա­յու­թյուն տվեց Սո­ղո­մոն Թեհ­լե­րյա­նի դա­տա­վա­րու­թյան ժա­մա­նակ, ո­րը մե­ղադր­վում էր Բեռ­լի­նում Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թյան կազ­մա­կեր­պիչ Թա­լեաթ փա­շա­յի սպա­նու­թյան մեջ։ Գեր­մա­նիա­յի դա­տա­րա­նը ան­մեղ ճա­նա­չեց Թեհ­լե­րյա­նին և ա­զա­տեց բան­տից։ 1927-28-ին Վեգ­ներն իր կնոջ հետ այ­ցե­լեց Խոր­հր­դա­յին Միու­թյուն և Խոր­հր­դա­յին Հա­յաս­տան։ 1968-ին Ա­մե­նայն Հա­յոց Կա­թո­ղի­կո­սը նրան հրա­վի­րեց Խոր­հր­դա­յին Հա­յաս­տան և պարգևատ­րեց ՙՍուրբ Գրի­գոր Լու­սա­վո­րիչ՚ պատ­վո բարձ­րա­գույն շքան­շա­նով։ Վեգ­նե­րը մա­հա­ցավ Հռո­մում 1978-ին, 91 տա­րե­կան հա­սա­կում։ Նրա մո­խիր­նե­րի մի մա­սը թաղ­ված է Հա­յաս­տա­նում։
Վեգ­նե­րի ա­կա­նա­վոր գոր­ծըն­կերն էր հրեա-ավ­ստ­րիա­ցի վի­պա­սան, դրա­մա­տուրգ և բա­նաս­տեղծ Ֆրանց Վեր­ֆե­լը։ Նա հայտ­նի էր իր ՙՄու­սա լե­ռան քա­ռա­սուն օ­րը՚ վե­պով, ո­րը նկա­րագ­րել է հա­յե­րի դի­մադ­րու­թյու­նը օս­մա­նյան զոր­քե­րին ցե­ղաս­պա­նու­թյան տա­րի­նե­րին։
Վեր­ֆե­լը 1925 և 1929 թվա­կան­նե­րին եր­կու ան­գամ այ­ցե­լել է Մեր­ձա­վոր Արևելք։ Գտն­վե­լով Սի­րիա­յի Դա­մաս­կոս քա­ղա­քում, նա հան­դի­պել է ցե­ղաս­պա­նու­թյու­նից մա­զա­պուրծ և անմ­խի­թար վի­ճա­կում գտն­վող հայ ե­րե­խա­նե­րին, ին­չը ո­գեշն­չել է նրան գրել ՙՄու­սա լե­ռան քա­ռա­սուն օ­րը՚։ Աշ­խար­հահռ­չակ վե­պը լույս է տե­սել Գեր­մա­նիա­յում 1933 թվա­կա­նին։ Վեր­ֆե­լը դա­սա­խո­սու­թյուն­ներ է կար­դա­ցել Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թյան մա­սին ամ­բողջ Գեր­մա­նիա­յում, ո­րի հետևան­քով նրան մե­ղադ­րե­ցին հա­կա­թուր­քա­կան քա­րոզ­չու­թյուն տա­րա­ծե­լու մեջ։ Նա­ցիս­տա­կան Das Schwarze թեր­թը դա­տա­պար­տեց նրան այն բա­նի հա­մար, որ նա քա­րոզ­չու­թյուն է ի­րա­կա­նաց­րել ՙհա­յե­րի դեմ գոր­ծած են­թադ­րյալ թուր­քա­կան սար­սափ­նե­րի՚ դեմ։ Նույն գեր­մա­նա­կան թեր­թը, ակ­նար­կե­լով հա­յե­րի և հրեա­նե­րի միջև կա­պը, դա­տա­պար­տեց ՙԱ­մե­րի­կա­յի հրեա­նե­րին՝ ԱՄՆ-ում Վեր­ֆե­լի գր­քի վա­ճառ­քին նպաս­տե­լու հա­մար։ Նա­ցիստ­ներն այ­րել են նրա գր­քե­րը։ Նա ստիպ­ված է ե­ղել փախ­չել և ի վեր­ջո հաս­տատ­վել է Լոս Ան­ջե­լե­սում, որ­տեղ մա­հա­ցել է 1945-ին։ Նրա մար­մի­նը վե­րա­թաղ­վել է Վիեն­նա­յում 1975 թվա­կա­նին։
Հե­տաքր­քիր է, որ այս եր­կու նշա­նա­վոր հա­յա­մետ գրող­նե­րը բախ­վե­ցին մի­մյանց, երբ Ար­մին Վեգ­նե­րը 1932թ. դեկ­տեմ­բե­րի 14-ին ծա­վա­լուն նա­մակ գրեց՝ խնդ­րե­լով Ֆրանց Վեր­ֆե­լին չգ­րել իր վե­պը՝ ՙՄու­սա լե­ռան քա­ռա­սուն օ­րը՚, քա­նի որ ին­քը հայ ժո­ղովր­դի մա­սին քա­ռա­հա­տոր աշ­խա­տու­թյուն գրե­լու ըն­թաց­քի մեջ է։ Վեր­ֆե­լը 1932-ի դեկ­տեմ­բե­րի 23-ին կարճ նա­մա­կով պա­տաս­խա­նեց Վեգ­նե­րին՝ բա­ցատ­րե­լով, որ ի­րենց ծրագ­րած գր­քե­րը չեն հա­կա­սում մի­մյանց, քա­նի որ դրանք վե­րա­բե­րում էին Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թյան տար­բեր աս­պեկտ­նե­րին։ Ես կցա­նա­կա­նա­յի շնոր­հա­կա­լու­թյուն հայտ­նել ԱՄՆ-ի Ար­մին Թ. Վեգ­նե­րի ըն­կե­րու­թյան նա­խա­գահ Զա­վեն Խա­չատ­րյա­նին, ո­րը գեր­մա­նե­րե­նից անգ­լե­րեն է թարգ­մա­նել եր­կու նա­մակ­նե­րը։ Եր­կու նա­մակ­նե­րի գեր­մա­նե­րեն բնօ­րի­նակ­նե­րը պահ­վում են Շի­լեր Ազ­գա­յին թան­գա­րա­նում (Shiller-Nationalmuseum) և Գեր­մա­նա­կան գրա­կա­նու­թյան ար­խի­վում (Deutsches Literaturarchiv) Մար­բախ/Նե­քար, Գեր­մա­նիա։ Ա­հա հատ­ված­ներ այս եր­կու պատ­մա­կան նա­մակ­նե­րից.
Վեգ­նե­րը Բեռ­լի­նի իր տնից գրել է Վիեն­նա­յում գտն­վող Վեր­ֆե­լին.ՙԵրբ մի քա­նի օր ա­ռաջ, եր­կա­րատև ու ծանր հի­վան­դու­թյու­նից հե­տո ես Մե­րա­նից վե­րա­դար­ձա Բեռ­լին, ա­ռա­ջին բա­նը, որ իմ ըն­կեր­ներն ա­սա­ցին ինձ, և այն, որ կար­դա­ցի թեր­թում դրա­նից հե­տո այն էր, որ Ֆրանց Վեր­ֆե­լը վեպ է գրում հայ ժո­ղովր­դի կոր­ծան­ման մա­սին։ Ես ըն­կեր­նե­րիս աչ­քե­րում տե­սա, որ նրանք վա­խե­նում էին ինձ վշ­տաց­նել այդ լու­րով, ո­րը նրանք չէին ու­զում թաքց­նել ին­ձա­նից։
Դուք պետք է ի­մա­նաք սի­րե­լի ըն­կեր և վար­պետ, որ ես ինքս մի ծա­վա­լուն վեպ էի գրում հայ ժո­ղովր­դի ճա­կա­տագ­րի մա­սին։ Ես զար­մա­ցած եմ, որ Դուք չեք լսել դրա մա­սին իմ բազ­մա­թիվ հրա­պա­րա­կում­նե­րի մի­ջո­ցով, ե­թե ոչ այլ կերպ` Պրու­սիա­յի ար­վես­տի ա­կա­դե­միա­յի Պոե­զիա­յի բաժ­նին ուղղ­ված իմ նա­մա­կից։ 1930-ի աշ­նա­նը ես ա­վե­լի ման­րա­մասն ներ­կա­յաց­րե­ցի իմ վե­պի նա­խա­գի­ծը։ Այս նա­մա­կը պատ­ճառ հան­դի­սա­ցավ, որ Ա­կա­դե­միան ինձ ա­վե­լի մեծ ա­ջակ­ցու­թյուն ցու­ցա­բե­րեց դրա վրա աշ­խա­տե­լու հա­մար: Կամ, թերևս, Հա­յաս­տա­նի մա­սին գրած իմ գրա­ռում­նե­րի և գրա­կան շր­ջա­նակ­նե­րում հան­րա­հայտ փաս­տով, որ ես կապ­ված եմ ե­ղել հայ ժո­ղովր­դի ճա­կա­տագ­րի զար­գա­ցում­նե­րին, ո­գեշն­չել եմ Ձեզ՝ անդ­րա­դառ­նալ այս ահ­ռե­լի հար­ցին Ձեր սե­փա­կան ձևով։
Դուք կա­րող եք ար­դա­րա­ցիո­րեն պա­տաս­խա­նել, որ պատ­մու­թյու­նը յու­րա­քան­չյուր մար­դու և ար­վես­տա­գե­տի գոր­ծու­նեու­թյան ո­լորտն է, և որ ոչ ոք չի կա­րող խո­չըն­դո­տել տա­րածք ընտ­րե­լու նրանց գե­ղար­վես­տա­կան ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյան հա­մար, ո­րը դուր է գա­լիս և հրա­պու­րում է նրանց։ Այ­նուա­մե­նայ­նիվ, Դուք կհաս­կա­նաք, որ Ձեր ծրագ­րի ու­ղերձն ինձ մոտ ո­րո­շա­կի ան­հան­գս­տու­թյուն ա­ռա­ջաց­րեց, երբ լսեք իմ և հայ ժո­ղովր­դի կոր­ծան­ման միջև ցկյանս կցոր­դի ճա­կա­տագ­րի մա­սին որ­պես մարդ­կա­յին և գե­ղար­վես­տա­կան փոր­ձա­ռու­թյուն:
Կա­րող է պա­տա­հել, և բազ­միցս պա­տա­հել է, որ միևնույն նյու­թը գրա­վել է եր­կու բա­նաս­տեղծ­նե­րի միա­ժա­մա­նակ և մի­մյան­ցից ան­կախ (կամ նույ­նիսկ գի­տակ­ցա­բար): Դա տե­ղի է ու­նե­ցել վեր­ջերս, եր­կու դրա­մա­տուրգ, գրե­թե միա­ժա­մա­նակ, պիես են գրել Պա­նա­մա­յի ջրանց­քի մա­սին (նույն կերպ, եր­կու գրող­ներ գրել են ՙԿո­պե­նի­կի կա­պի­տան՚ պիե­սը)։ Այս­պի­սին է դժ­բախ­տու­թյու­նը նրա, ով գա­լիս է ա­վե­լի ուշ, նույ­նիսկ ե­թե նա ա­վե­լի ու­ժեղ ար­վես­տա­գետ է, և որ­պես հետևանք, նրա ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյան հա­ջո­ղու­թյու­նը տու­ժում է: Նման դեպ­քում նա կա­րող է կամ չի կա­րող հեշ­տու­թյամբ հրա­ժար­վել ար­վես­տա­գե­տի գոր­ծե­րից մե­կից: Այ­նուա­մե­նայ­նիվ, վաղ թե ուշ նա պետք է հաղ­թա­հա­րի ձա­խո­ղու­թյու­նը: Իմ դեպ­քում՝ սա իմ կյան­քի գործն է:
1915-1917 թվա­կան­նե­րին ես Թուր­քիա­յի բա­նա­կի ան­դամ էի և սա­կա­վա­թիվ եվ­րո­պա­ցի ա­կա­նա­տես­նե­րից մե­կը դար­ձա հա­զա­րա­մյակ­նե­րի ըն­թաց­քում տե­ղի ու­նե­ցած մարդ­կու­թյան ա­մե­նա­սար­սա­փե­լի ող­բեր­գու­թյուն­նե­րից մե­կի, ո­րը մի­գու­ցե զի­ջում էր միայն Ա­ռա­ջին աշ­խար­հա­մար­տի ող­բեր­գու­թյա­նը, ո­րի մի մասն էր: Քա­նի որ իմ հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րը Հա­յաս­տա­նի հետ ձգ­վում են դե­պի ման­կու­թյան տա­րի­ներ, և իմ ըն­տա­նի­քի կա­պե­րը Մեր­ձա­վոր Արևել­քի հետ գո­յու­թյուն ու­նեին ար­դեն մի քա­նի սե­րունդ, ես ան­պատ­րաստ չէի զբաղ­վե­լու այս կոր­ծա­նիչ փոր­ձա­ռու­թյան մեջ։ Իմ գրած ա­ռա­ջին վկա­յու­թյուն­ներն ա­վե­լի շատ մարդ­կա­յին էին, քան բա­նաս­տեղ­ծա­կան: 1919թ. գար­նա­նը, նախ­քան Լեփ­սիու­սի գր­քե­րը կա­րող էին բա­ցեի­բաց հայ­տն­վել գրա­խա­նութ­նե­րում, Թեո­դոր Վոլ­ֆը հրա­տա­րա­կեց Berliner Tageblatt-ում իմ այն ժա­մա­նակ­վա հայտ­նի նա­մա­կը Վիլ­սո­նին՝ հայ ժո­ղովր­դի կոր­ծան­ման մա­սին։ Ես Ձեզ ու­ղար­կում եմ այդ նա­մա­կի պատ­ճե­նը՚:

(Շա­րու­նա­կե­լի)