comintour.net
stroidom-shop.ru
obystroy.com
Ա­ՌԱ­ՔԵԼ. ՀՊԱՐՏ ԳՅՈՒ­ՂԻ Ա­ՌՕ­ՐՅԱՆ
[ARM]     [RUS]     [ENG]

Ա­ՌԱ­ՔԵԼ. ՀՊԱՐՏ ԳՅՈՒ­ՂԻ Ա­ՌՕ­ՐՅԱՆ

Նու­նե ՀԱՅ­ՐԱ­ՊԵ­ՏՅԱՆ

 Ան­տա­ռա­զուրկ բլուր­նե­րի ու ա­մառ­վա կի­զիչ արևից խանձ­ված դաշ­տե­րի մեջ Հադ­րու­թի շր­ջա­նի Ա­ռա­քել գյուղն օա­զիս է թվում այ­ցե­լուի հա­մար: Այս­տեղ տնե­րը կո­րած են բեր­քա­տու ծա­ռե­րի մեջ: Վաղն­ջա­կան ժա­մա­նակ­նե­րում այդ կող­մե­րում քրիս­տո­նեու­թյուն տա­րա­ծող եր­կու ա­ռա­քյալ­նե­րից Թա­դեո­սի պատ­վին ան­վա­նա­կոչ­ված այս բնա­կա­վայ­րը Ար­ցա­խի հին և հա­րուստ պատ­մու­թյուն ու­նե­ցող գյու­ղե­րից է, այս­տեղ 19-րդ դա­րում ծխա­կան դպ­րոց է գոր­ծել, մե­տաք­սա­գոր­ծա­կան ֆաբ­րի­կա: ՙՄեր մե­տաք­սը Ֆրան­սիա էր հաս­նում՚,- ա­մե­նայն լր­ջու­թյամբ ա­սում են գյու­ղի տա­րեց­նե­րը: Դեռևս խոր­հր­դա­յին տա­րի­նե­րին ա­ռա­քել­ցի­նե­րը հող ու քա­րի հետ գլուխ չդ­նող, քա­ղա­քա­յին կյան­քով ապ­րող­նե­րի համ­բավ ու­նեին: Հարևա­նու­թյամբ գտն­վող Ջեբ­րա­յի­լի շր­ջա­նի կի­սագ­րա­գետ ու շո­ղո­քորթ բնակ­չու­թյան հա­մար գյու­ղի հայ ՙմուա­լիմ­նե­րը՚ ա­նա­ռար­կե­լի հե­ղի­նա­կու­թյուն, ի­րենք էլ հար­մար շու­կա էին վեր­ջին­նե­րիս հա­մար:

1991-ի ամ­ռան սկզ­բին գյու­ղը բռ­նա­տե­ղա­հան­վեց. ա­ռա­ջի­նը խոր­հր­դա­յին բա­նա­կը մտավ գյուղ, ե­թե չլի­ներ նրանց օգ­նու­թյու­նը, ադր­բե­ջան­ցի­նե­րը հա­զիվ թե հա­մար­ձակ­վեին այդ քայ­լին գնալ: Տար­բեր պատ­ճա­ռա­բա­նու­թյուն­նե­րով գյու­ղի 37 բնակ­չի (այդ թվում` յոթ կնոջ), տա­րան ի­րենց հետ, հե­տա­գա­յում նրան­ցից վե­ցի հան­դեպ դա­տա­կան գործ հա­րուց­վեց:
Կարճ ժա­մա­նակ ադր­բե­ջան­ցին ի­րեն դուր ե­կած ա­նու­նով կո­չեց գյու­ղը՝ Խա­թա­յի. այս­տե­ղից-այն­տե­ղից ցե­ղա­կից­ներ էին բե­րել, բնա­կեց­րել: Մի քա­նի ան­գամ գյու­ղի ե­րի­տա­սարդ­նե­րը գի­շե­րով ջն­ջել են մուտ­քին մեծ տա­ռե­րով գր­ված օ­տար ա­նու­նը: Ա­ռա­քե­լը հա­կա­ռա­կոր­դի վե­րահս­կո­ղու­թյան տակ քիչ է մնա­ցել, սա­կայն ժա­մա­նա­կա­վոր տե­րե­րը հասց­րել են հիմ­նա­հա­տակ ա­վե­լել այն, գյու­ղում քա­րը քա­րին չէր մնա­ցել, միակ կի­սա­կան­գուն շի­նու­թյու­նը սբ Աստ­վա­ծա­ծին ե­կե­ղե­ցին էր, ո­րը չէին կա­րո­ղա­ցել քան­դել ան­գամ տեխ­նի­կա­յի օգ­նու­թյամբ: Վե­րա­դար­ձած ա­ռա­ջին ա­ռա­քել­ցի­նե­րը սե­փա­կան տան տե­ղը չէին կա­րո­ղա­նում գտ­նել: ՙՄեր գտա­ծը գյու­ղա­տե­ղի էր, կենտ­րո­նում ա­ճող հա­րյու­րա­մյա չի­նա­րի­նե­րի օգ­նու­թյամբ կողմ­նո­րոշ­վե­ցինք՚,-ա­սում է ներ­կա­յիս հա­մայն­քի ղե­կա­վար Սեյ­րան Գրի­գո­րյա­նը: Պետք էր սկ­սել ա­մե­նաս­կզ­բից՝ փո­րել ա­ռա­ջին տան հիմ­քը, նո­րը կա­ռու­ցել: 1993-ից Ա­ռա­քե­լում շի­նա­րա­կա­կան աշ­խա­տանք­ներ են ի­րա­կա­նաց­րել տար­բեր կազ­մա­կեր­պու­թյուն­ներ: Ա­ռա­ջին ու ա­մե­նա­ծա­վա­լուն աշ­խա­տանք­նե­րը ՙՖրանս-Ղա­րա­բաղ՚ բա­րե­գոր­ծա­կան կազ­մա­կեր­պու­թյու­նը Լիո­նի հա­յու­թյան նվի­րատ­վու­թյամբ է ի­րա­կա­նաց­րել։ 96-ին վե­րա­դար­ձող­նե­րին ար­դեն 15 բնա­կե­լի տուն էր սպա­սում: Գյու­ղա­ցի­նե­րի խոս­քով` հե­տա­գա­յում ա­րագ կա­ռուց­ված տնե­րը շատ ա­րագ էլ նո­րոգ­ման խն­դիր ա­ռա­ջաց­րին: Սե­փա­կան և շրջ­վար­չա­կազ­մի մի­ջոց­նե­րով այդ տնե­րը վե­րա­նո­րոգ­վել են ըստ ա­ռաջ­նա­հեր­թու­թյան:
1980-ա­կան­նե­րին շուրջ 300 բնա­կիչ և 80 տուն ու­նե­ցող Ա­ռա­քե­լում այ­սօր ըն­դա­մե­նը 100 բնա­կիչ ու 30 ըն­տա­նիք է ապ­րում: Հի­նա­կա­նում ա­նաս­նա­պա­հու­թյամբ ու այ­գե­գոր­ծու­թյամբ են զբաղ­վում: ՙԱ­մեն ըն­տա­նիք մի­ջի­նը 15-20 խո­շոր եղ­ջե­րա­վոր ա­նա­սուն է պա­հում,-ա­սում է հա­մայն­քա­պե­տը: -Մսի ի­րաց­ման խն­դիր­ներ չկան: 20 աշ­խա­տա­տեղ դպ­րոցն է ա­պա­հո­վում, նաև` հա­մայն­քա­պե­տա­րա­նը, ման­կա­պար­տե­զը, փր­կա­րար ծա­փա­յու­թյան հե­նա­կետ է գոր­ծում, ե­րի­տա­սարդ­նե­րից մի քա­նի հո­գի էլ այդ­տեղ են աշ­խա­տում: Աշ­խա­տա­տե­ղեր է տրա­մադ­րել նաև ՙԱր­ցա­խէ­ներ­գո՚ ՓԲԸ Հադ­րու­թի մաս­նա­ճյու­ղը: Այն­պես որ` աշ­խա­տա­տե­ղե­րի խն­դիր, կա­րե­լի է ա­սել, չու­նենք՚: Վեր­ջին տա­րի­նե­րի հա­ցա­հա­տի­կա­յին­նե­րի մշա­կու­թյամբ գյու­ղում շատ քիչ են զբաղ­վում ցածր բեր­քատ­վու­թյան ու գյուղ­տեխ­նի­կա­յի պա­կա­սի պատ­ճա­ռով: Ժա­մա­նա­կին այդ խն­դի­րը լու­ծում էր Գյու­ղի և գյու­ղատն­տե­սու­թյան ա­ջակ­ցու­թյան հիմ­նադ­րա­մի՝ Բա­նա­ձո­րի են­թաշր­ջա­նի հա­մար գոր­ծող ՄՏԿ-ն, սա­կայն վեր­ջերս այն լու­ծար­վել է: Ըստ գյու­ղա­պե­տի` ներ­կա­յում գյու­ղին պատ­կա­նող մոտ 300 հա վա­րե­լա­հո­ղե­րից ըստ նշա­նա­կու­թյան օգ­տա­գործ­վում է միայն 30 հա-ն:

Գյու­ղա­ցի­նե­րը վեր­ջին տաս­նա­մյա­կի կարևոր նվա­ճու­մը խմե­լու և ո­ռոգ­ման ջրի խնդ­րի լու­ծումն են հա­մա­րում: Ա­ռա­քե­լում գոր­ծարկ­վել են ար­տե­զյան ջր­հո­րեր, անց­կաց­վել ջրա­տար, կա­ռուց­վել ներ­քին ջրա­տար ցանց: Ժա­մա­նա­կին երևա­նաբ­նակ հա­մա­գյու­ղա­ցի Ա­րա­րատ Հով­հան­նի­սյանն է ձեռք հասց­րել, նրա մի­ջոց­նե­րով գյու­ղի դպ­րոցն է վե­րա­նո­րոգ­վել, հայ­րա­կան տու­նը վե­րա­կա­ռուց­վել և ծա­ռա­յում է որ­պես ման­կա­պար­տեզ: Նա­խադպ­րո­ցա­կան այս հիմ­նար­կի վա­րիչ Ռու­զան­նա Այ­վա­զյա­նի տե­ղե­կատ­վու­թյամբ` հա­ճա­խում են ոչ միայն հա­մայն­քի, այլև հարևան Մե­խա­կա­վա­նի ե­րե­խա­նե­րը: Նախ­կի­նում հո­վա­նա­վոր­չա­կան մի­ջոց­նե­րով գոր­ծող ման­կա­պար­տեզն այ­սօր ար­դեն պե­տա­կան հո­գա­ծու­թյան տակ է:
Գյու­ղում մեր ու­շադ­րու­թյու­նը գրա­վեց նոր բնա­կե­լի տան շի­նա­րա­րու­թյու­նը: Գրի­գո­րի Գրի­գո­րյա­նը որ­դու տու­նը սե­փա­կան ձեռ­քե­րով է կա­ռու­ցում: Նախ­կին զին­վո­րա­կա­նը հեր­թով գյու­ղի զար­գա­ցու­մը խո­չըն­դո­տող խն­դիր­ներն ու դժ­վա­րու­թյուն­ներն է թվար­կում: Նրա խոս­քով` տան կա­ռու­ցու­մը եր­կար նա­խա­պատ­մու­թյուն ու­նի: ՙՄինչև պե­տա­կան ծրագ­րով հատ­կաց­վող 3 մլն-ը ստա­նա­լը հա­զար ու մի դուռ ենք բա­խել: Լավ կլի­նի էդ գոր­ծըն­թա­ցը կար­գա­վոր­վի, ում հաս­նում է՝ ժա­մա­նա­կին տան էդ գու­մա­րը՚,-նկա­տում է նա: Նաև տա­րեց­տա­րի ա­վե­լա­ցող անմ­շակ հո­ղե­րի պատ­ճա­ռով է ցավ ապ­րում: ՙՎար ու ցանք­սը սեպ­տեմ­բե­րից մինչև դեկ­տեմ­բեր կա­րող ես ձգել, բայց բեր­քը հա­վա­քե­լը մի քա­նի օր է տևում, չհասց­րիր՝ բերքդ կո­րած է,- ա­սում է նա: -Բա­ցի այդ, ե­րի­տա­սար­դու­թյանն աշ­խա­տան­քի տե­ղա­վո­րե­լու հար­ցում գյու­ղե­րում հա­տուկ ու­շադ­րու­թյուն է պետք,, թե չէ` մար­դը թո­շա­կի տա­րի­քը վա­ղուց հա­տել է, բայց չի ու­զում թող­նել աշ­խա­տան­քը, ջա­հել­ներն էլ հե­ռա­նում են, լա­վա­գույն դեպ­քում` Ստե­փա­նա­կերտ՚: Գ. Գրի­գո­րայ­նի ե­րեք զա­վակ­նե­րից միայն մեկն է գյու­ղում բնակ­վում, մյուս տղան ու աղ­ջի­կը Ռու­սաս­տան են տե­ղա­փոխ­վել: ՙՈւ­զում եմ, որ հետ գան, տես­նենք՚,- ա­սում է նա: Ա­ռա­քե­լի կազ­մում ընդգրկված են նաև Սա­րա­լանջ, Քա­րագ­լուխ, Ջրա­բերդ և Կարմ­րա­քար գյու­ղե­րը: Ա­զա­տագր­վե­լուց հե­տո Սա­րա­լան­ջում 14 տուն է կա­ռուց­վել, սա­կայն այ­սօր ե­րեք ըն­տա­նիք է ապ­րում: Ձո­րա­գյու­ղում 9 ըն­տա­նիք է ապ­րում: Մինչ բռ­նա­գաղ­թը 70 ըն­տա­նիք ու­նե­ցող Քա­րագ­լու­խում այ­սօր ըն­դա­մե­նը մեկ ըն­տա­նիք է ապ­րում: Բա­րե­րար Մաք­սիմ Ա­թա­յան­ցի մի­ջոց­նե­րով ե­րեք տուն է կա­ռուց­վել, եր­կու­սի շի­նա­րա­րու­թյու­նը մինչև վեր­ջերս շա­րու­նակ­վում էր, այժմ աշ­խա­տանք­նե­րը դա­դա­րեց­ված են: Բա­րե­րա­րը ի սկզ­բա­նե ցան­կու­թյուն է հայտ­նել այդ տնե­րը տրա­մադ­րել միայն ա­ճող ըն­տա­նիք­նե­րի: Սպա­սո­ղա­կան վի­ճա­կում ենք` կա­տա­կում է գյու­ղա­պե­տը: Ժա­մա­նա­կին Ֆրանս-Ղա­րա­բա­ղը շատ հե­տաքր­քիր ծրագ­րեր էր ու­զում գոր­ծար­կել, գյու­ղի մուտ­քի մոտ ե­ռա­հարկ ա­նա­վարտ շի­նու­թյուն կա, ո­րը նա­խա­տաես­ված էր ռես­տո­րա­նի, հյու­րա­նո­ցի, ու խա­ղա­տան հա­մար, եր­կար տա­րի­ներ չգոր­ծարկ­ված շի­նու­թյունն այ­սօր քանդ­վում է:

Ապ­րի­լյան պա­տե­րազ­մից հե­տո ըն­տա­նիք­ներ են հե­ռա­ցել գյու­ղից: Այս փաս­տը գյու­ղա­պե­տը ցա­վով ու ափ­սո­սան­քով է նշում` թվար­կե­լով նրանց: Դժ­վար է նրանց մե­ղադ­րե­լը, այս­տեղ ապ­րե­լը դժ­վար է, գյու­ղը շատ է կտր­ված կենտ­րո­նից: Բա­ցի այդ, գի­տակ­ցու­մը, որ այս­տեղ դու նաև սահ­ման ես պա­հում, ու այդ սահ­մա­նին ա­մեն պահ կա­րող է պա­տե­րազմ բռնկ­վել` տագ­նա­պա­լի է դարձ­նում ա­ռօ­րյան:
Գյու­ղում աչ­քի է զար­նում երկ­հար­կա­նի դպ­րո­ցի բա­րե­տես շեն­քը, ո­րը կրում է Ար­ցա­խյան պա­տե­րազ­մում նա­հա­տակ­ված շր­ջա­նա­վարտ Սլա­վիկ Սեյ­րա­նյա­նի ա­նու­նը: Ժա­մա­նա­կին կա­ռու­ցումն սկ­սել էր Ֆրանս-Ղա­րա­բաղ կազ­մա­կեր­պու­թյու­նը, շա­րու­նակ­վել ու ներ­քին հար­դար­ման աշ­խա­տանք­ներն ա­վար­տին է հասց­վել պե­տա­կան մի­ջոց­նե­րով: Փոխտ­նօ­րեն Արև Համ­բար­ձու­մյա­նի տե­ղե­կատ­վու­թյամբ` 34 ա­շա­կերտ ու­նի դպ­րո­ցը, 11 ա­շա­կերտ հա­րա­կից գյու­ղե­րից են գա­լիս: Մաս­նա­գետ­նե­րի պա­կաս չու­նեն: Հիմ­նա­կան խն­դի­րը մար­զա­դահ­լի­ճի բա­ցա­կա­յու­թյունն է: Հա­յոց լեզ­վի և գրա­կա­նու­թյան մաս­նա­գետ փոխտ­նօ­րե­նը գոհ է ա­շա­կերտ­նե­րից, ՙՄեր ա­մե­նա­մեծ ու­րա­խու­թյունն այն է, որ Ա­ռա­քե­լի ե­րե­խա­ներն ա­վագ­նե­րից ժա­ռան­գել են գր­քի ու գի­տու­թյան հան­դեպ սե­րը, չեն բա­վա­րար­վում դա­սագր­քա­յին ծա­վա­լով, կար­դում են բո­լոր սկզբ­նաղ­բյուր­նե­րը՚,-ա­սում է նա:
Նա­դյա Ա­վե­տի­սյա­նը 45 տա­րի գյու­ղի գրա­դա­րա­նա­վարն է ե­ղել: Այն մար­զում օ­րի­նա­կե­լի գրա­դա­րան էր հա­մար­վում, ստու­գող­նե­րը միշտ հիա­նում էին մեր գրա­դա­րա­նի կարգ ու կա­նո­նով, գր­քի հան­դեպ մեր բնակ­չու­թյան վե­րա­բեր­մուն­քով` ա­սում է նա ու ա­վե­լաց­նում, որ հա­րուստ գրա­դա­րա­նի կո­րուս­տը ևս մեծ ցավ էր իր հա­մար: ՙԱնձ­նա­կան հա­րուստ գրա­դա­րան­ներ ու­նե­ցող­նեը նույն­պես քիչ չէին, միայն 7 պա­հա­րան գիրք մեր դպ­րո­ցի տնօ­րե­նը` Եր­վանդ Աբ­րա­հա­մյանն է թո­ղել՚:
Ու­սու­ցիչ­ներն ան­մար են պա­հում դա­րի լա­վա­գույն ման­կա­վարժ Եր­վանդ Աբ­րա­հա­մյա­նի հի­շա­տա­կը: Նրա ձեռ­քով են ար­ված հա­յոց լեզ­վի ու գրա­կա­նու­թյան դա­սա­սե­նյա­կի հայ եւ օ­տար հե­ղի­նակ­նե­րի նկար­նե­րը: Հան­րա­պե­տու­թյու­նում ճա­նա­չում ու­նե­ցող ման­կա­վար­ժի մտահ­ղա­ցումն էր նաև դպ­րո­ցա­կան թան­գա­րա­նի ստեղ­ծու­մը, որ­տեղ ի ցույց են դր­ված Ա­ռա­քե­լի հնա­մե­նի պատ­մու­թյան ի­րե­ղեն ա­պա­ցույց­նե­րը: Գյու­ղի նա­հա­պե­տը հասց­րել է նաև այդ պատ­մու­թյու­նը շա­րադ­րել մի քա­նի հա­տոր կազ­մող մա­տյան­նե­րում:
ՙՄենք ա­մեն ինչ կորց­րել ենք, բայց ա­ռա­քել­ցու հպարտ ու հայ­րե­նա­սեր տե­սա­կը կա­րո­ղա­ցել ենք պա­հել, գու­ցե հայ­րե­նա­սի­րու­թյուն բառն այ­սօր այն­քան է տե­ղի-ան­տե­ղի օգ­տա­գործ­վել, որ մի տե­սակ ի­մաս­տազ­րկ­վել է, սա­կայն մեր կող­մե­րում այդ բա­ռը զուր տե­ղը չեն օգ­տա­գոր­ծում,-ա­սում է Ա. Համ­բար­ձու­մյա­նը: - Ա­ռա­քե­լում ապ­րում են` սե­փա­կան ծնն­դա­վայ­րի դժ­վար ա­ռօ­րյան հաղ­թա­հա­րե­լով, լա­վա­տես մնա­լով ու որևէ այ­լընտ­րանք չըն­դու­նե­լով, մի­թե դա չէ ի­րա­կան հայ­րե­նա­սի­րու­թյու­նը՚: