[ARM]     [RUS]     [ENG]

ԵՍ ԱՊ­ՐԵԼ ԵՄ ՇՈՒ­ՇԻՈՒՄ

Հով­սեփ ՅՈՒԶ­ԲԱ­ՇՅԱՆ

(Սկիզբը՝ ՙԱԱ՚ թիվ 12« 13« 14« 15« 16« 17« 18« 22)

Քան­դա­կա­գոր­ծը շու­տով բա­ժան­վեց նրա­նից և Հայ­կա­նուշն ապ­րում էր Երևա­նում։ Որ­դին ե­րի­տա­սարդ տա­րի­քում մա­հա­ցավ՝ Մոսկ­վա­յում։ Երկ­րորդ տղան՝ Հա­կո­բը, սա­լո­նի պա­րե­րի մշ­տա­կան դի­րի­ժո­րը, իր կյանքն ա­վար­տեց 1937-ին։
Թա­գուշ խա­նու­մը 25-26 թվա­կան­նե­րին ապ­րում էր Թիֆ­լի­սում, հա­ճախ էր լի­նում մեր տա­նը, հե­տո տե­ղա­փոխ­վեց Լե­նի­նա­կան, որ­տեղ շատ շուտ մա­հա­ցավ։ Լե­նի­նա­կա­նում նա ապ­րում էր որ­դու՝ Հա­կո­բի տա­նը։ Մա­հա­ցավ ե­րե­սու­նա­կան­նե­րին։ Չքա­ցավ երկ­րի ե­րե­սից այդ գե­ղե­ցիկ կի­նը, ո­րին Շու­շիում բո­լո­րը ճա­նա­չում էին ու պատ­վում։
Թա­գուշ խա­նու­մը մի­ջի­նից մի քիչ բարձր հա­սա­կով, սևա­չյա գե­ղե­ցիկ կին էր։ Այդ կի­նը հա­տուկ քայլ­վածք ու­ներ ու շա­տերն էին կանգ­նում նրան նա­յե­լու։
Շու­շիի ա­մա­ռա­յին ա­կում­բում ե­լույթ էին ու­նե­նում Ա­բե­լյա­նը, Ա­լի­խա­նյա­նը, Ոս­կա­նյա­նը, Ժաս­մե­նը։ Ա­մա­ռա­յին ա­կում­բը թաղ­ված էր ծա­ղիկ­նե­րի մեջ, լայն ծա­ռու­ղի­նե­րով ման­կա­կան հրա­պա­րակ ու­ներ, ըն­թեր­ցա­րան, խա­ղաթղ­թի հա­մար ա­ռան­ձին սե­նյակ, որ­տեղ կա­նայք ֆրապ էին խա­ղում, տղա­մար­դիկ՝ պրե­ֆե­րանս։ Ա­կում­բի դահ­լի­ճում հա­ճախ պա­րեր էին կազ­մա­կերպ­վում։ Պա­րում էին հիմ­նա­կա­նում վալս և եվ­րո­պա­կան պա­րեր։ Պա­րե­րը ղե­կա­վա­րում էր պրո­ֆե­սիո­նալ պա­րող և պա­րու­սույց Գևոր­գյա­նը։ Ե­րե­կո­յի մե­խը Թա­գուշ խա­նու­մի պարն էր։
Նա պա­րում էր ՙՈւ­զուն­դա­րա՚։ Նա պա­րում էր այս պա­րը միշտ ե­րե­կո­յան ժա­մը 11-ին։ Բո­լորն հա­վաք­վում էին նա­յե­լու Թա­գուշ խա­նու­մին։ Ար­տա­կարգ գե­ղե­ցիկ պար էր։ Այս կի­նը Շու­շիի ա­մե­նաա­ռա­ջա­դեմ կա­նան­ցից էր, թեև ռու­սե­րեն չգի­տեր, խո­սում էր Շուշ­վա բար­բա­ռով ու եր­բեմն աշ­խա­տում էր խո­սել գրա­կան հա­յե­րե­նով։ Մի ան­գամ Թա­գուշ խա­նու­մը գնա­ցել էր Մոսկ­վա՝ քրոջ մոտ, որն ամ­բողջ կյան­քում ապ­րել էր Մոսկ­վա­յում։ Շու­շի վե­րա­դառ­նա­լուց հե­տո բո­լո­րին պատ­մում էր, թե` ՙՇատ կուլ­տուր­նի քա­ղաք ա Մասկ­վան, ա­մեն պա­դիեզ­դի ա­ռաջ մին շվեյ­ցա­րիա ա վըն­նը կա­ցած՚։ Այս պատ­մու­թյու­նը գրում է նաև Վա­ղարշ Վա­ղար­շյանն իր հու­շե­րում, ո­րը նույն­պես Շու­շե­ցի էր։ Թա­գուշ խա­նու­մի հետ բազ­մա­թիվ հե­տաքր­քիր դեպ­քեր են կապ­ված։
Շու­շիում ըն­դուն­ված էր, երբ մե­կի մոտ որևէ պատ­վա­վոր հյուր էր գա­լիս, Օ­հան­ջան բե­կի բա­ղում մեծ հյու­րա­սի­րու­թյուն էր կազ­մա­կերպ­վում։ Այս այ­գին Շու­շիի հի­վան­դա­նո­ցի հարևա­նու­թյամբ էր, մեծ տա­րա­ծու­թյուն էր զբա­ղեց­նում, ծաղ­կա­շատ էր, հա­տուկ տեղ էր հատ­կաց­ված ճա­շեր ե­փե­լու ու սե­ղան­նե­րի տե­ղադր­ման հա­մար։ Հա­տուկ հրա­պա­րակ էր սար­քած պա­րե­րի հա­մար։ Սո­վո­րա­բար, այ­գին ու­ժեղ լու­սա­վոր­վում էր, լու­սամ­փոփ­ներ էին կա­խում մո­մե­րով։ Թա­գուշ խա­նու­մի քույ­րը՝ Սա­ռան, որն ապ­րում էր Մոսկ­վա­յում ու ա­մուս­նա­ցած էր մի մե­ծա­հա­րուստ հա­յի հետ, միշտ ա­սում էր ՙմեր Մասկ­վա­յու­մը՚, ու եր­կու քույ­րե­րի միջև լուռ մր­ցակ­ցու­թյուն էր։ Սա­ռան տգեղ էր, կար­ճա­հա­սակ, մեծ քթով, իսկ Թա­գուշ խա­նու­մը գե­ղեց­կու­հի էր։ Այդ էր պատ­ճա­ռը, որ Սա­ռան վեր-վեր էր թռ­նում Մոսկ­վա­յով։ Սա­ռան մի ա­մառ Շու­շի էր ե­կել։ Նրա պատ­վին Թա­գուշ խա­նու­մը Օ­հան­ջան բե­կի բա­ղում ե­րե­կո էր կազ­մա­կեր­պել։ Շատ մարդ կար։ Ինչ ա­սես, որ չկար այդ սե­ղան­նե­րին։ Թխ­վածք­նե­րի ինչ­պի­սի՛ տե­սա­կա­նի։ Սե­ղա­նի գլ­խին նս­տած էր չք­նաղ Թա­գուշ խա­նու­մը։ Թա­գուշ խա­նու­մը հարց­նում է քրո­ջը. ՙՍա­ռա, քեզ մա­տաղ, վե­չե­րը լավ ա՞ անց կե­նում՚, ին­չին քույ­րը պա­տաս­խա­նում է. ՙՎե­չե­րը լավ ա, բայց դիս­ցիպ­լի­նա չկա՚։
-Քու­ռա­նամ, կան­դի­տեր Կրի­քո­րը տոր­թե­րը ղար­կալ ա, դիս­ցիպ­լի­նան ղար­կալ չի,-կար­ծե­լով, թե ՙդիս­ցիպ­լի­նան՚ թխ­ված­քի տե­սակ է՝ պա­տաս­խա­նում է Թա­գուշ խա­նու­մը։ Սա հե­տո կրկ­նում էին Շու­շիում, Բաք­վում, Թիֆ­լի­սում։ Այս ՙդիս­ցիպ­լի­նա­յի՚ մա­սին գրում է նաև Վա­ղարշ Վա­ղար­շյանն իր հու­շե­րում։

ՇՈՒ­ՇԻԻ ԿՈՒ­ՍԱ­ՆՈ­ՑԸ
Իմ ման­կու­թյունն ու պա­տա­նե­կու­թյու­նը սեր­տո­րեն կապ­ված էին Շու­շիի կու­սա­նո­ցի հետ։ Միանձ­նու­հի­նե­րի այս ա­պաս­տա­նը ինձ և մեր ամ­բողջ ըն­տա­նի­քի հա­մար ինչ-որ հա­րա­զատ, սուրբ մի բան էր։ Միանձ­նու­հի­նե­րի հետ շատ էինք կապ­ված։ Այս վե­րա­բեր­մուն­քը խոր ար­մատ­ներ ու­ներ, և այ­սօր՝ 70 տա­րի անց, աչ­քիս ա­ռաջ են իմ սր­տին շատ սի­րե­լի միանձ­նու­հի­նե­րը՝ կու­սա­նո­ցի վե­րա­կա­ցու Հու­ռի բա­ջին, Նախ­շու­նը, կաղ Հե­ղի­նեն։
Վան­քից հինգ մետր այն կողմ մի երկ­հար­կա­նի տուն կար։
Տան ներքևի հար­կում նկուղ­ներ ու պա­հեստ­ներ էին։ Վերևի հար­կում ապ­րում էին միանձ­նու­հի­նե­րը։ Սե­նյակ­նե­րի առջևի մա­սում ա­պա­կե­պատ պատշ­գամբ էր։ Շեն­քին կից ծաղ­կա­նոց կար։ Տան հետևի մա­սում բան­ջա­րա­նոց էր։ Հա­տուկ տեղ էր հատ­կաց­ված զո­հա­սե­ղա­նի հա­մար, որ­տեղ տոն օ­րե­րին գառ էին զո­հա­բե­րում ոչ միայն շու­շե­ցի­նե­րը, այլև այլ տե­ղից Շու­շի հա­սած հա­վա­տա­ցյալ­նե­րը։ Այդ օ­րե­րը մեր տան հա­մար միշտ տոն էին, քա­նի որ տու­նը վան­քին շատ մոտ էր։ Շու­շիում հե­ռու բան չկար, ա­մեն ինչ մոտ էր, ա­մեն ինչ հա­րա­զատ էր, իսկ հի­մա ինձ հա­մար ա­մեն ինչ հե­ռա­ցած ու ան­ցյալ է։ Իմ վանքն էլ վա­ռե­ցին, սպա­նե­ցին իմ միանձ­նու­հի­նե­րին։ Հրաշ­քով փրկ­վեց միայն Հե­ղի­նե կույ­սը, ո­րը Բաք­վում բա­րե­կամ­ներ ու­ներ։ Նա 1922-ին ե­կավ մեզ մոտ՝ Թիֆ­լիս, ու պատ­մեց այդ ջար­դե­րի սար­սափ­նե­րի մա­սին։
Ին­չու էր այդ կու­սա­նոցն այդ­քան հա­րա­զատ իմ ըն­տա­նի­քին, ինչն էր պատ­ճա­ռը։ Պա­պիս քույ­րը եր­կար ժա­մա­նակ կու­սա­նո­ցի վե­րա­կա­ցուն էր ե­ղել։ Նրա ա­նու­նը Ուս­տիան էր։ Մայրս պատ­մում էր, որ մինչ կու­սա­նոց մտ­նե­լը նա ծաղ­կուն, մեծ աչ­քե­րով, բարձ­րա­հա­սակ կին էր։ Մայրս ա­ռանձ­նա­հա­տուկ սի­րով էր սի­րում Ուս­տիան հո­րաք­րոջն ու հար­գում էր նրա հի­շա­տա­կը։ Ա­մեն ինչ նրա մա­սին լսել եմ մո­րիցս։
Մորս ա­մուս­նաց­րել էին, երբ նա 16 տա­րե­կան չկար՝ 1875-ին։ 1885-ին նա ար­դեն հինգ ե­րե­խա ու­ներ։ Ուս­տիա­նը հա­ճախ էր գա­լիս խնա­մե­լու մեզ ու մորս օգ­նե­լու։
Ուս­տիա­նը մա­հա­ցել է 1885-ին։ Նա թաղ­ված է կու­սա­նո­ցի դար­պաս­նե­րի մոտ՝ փոք­րիկ այ­գում։ Նրա գե­րեզ­մա­նը խնա­մում էին կույ­սե­րը ու շի­րի­մին միշտ ծա­ղիկ­ներ կա­յին։

Ես շատ լավ հի­շում եմ մի տխուր պատ­մու­թյուն։ Ուս­տիան հո­րա­քույ­րը 16 տա­րե­կա­նում ա­մուս­նա­նում է մի մար­դու հետ, ո­րը, մորս ա­սե­լով, շատ լավ մարդ էր ու շատ սի­րում էր նրան։ Բայց ա­մու­սի­նը շու­տով մա­հա­նում է ինչ-որ հի­վան­դու­թյու­նից։ Ուս­տիա­նը ո­րո­շում է մտ­նել կու­սա­նոց։ Կու­սա­նո­ցում շատ լավ եր­գում էր ու աչ­քի էր ընկ­նում իր բա­րե­կազմ մարմ­նով ու գե­ղե­ցիկ ար­տա­քի­նով։ Մի ան­գամ նրան նկա­տում է մի շու­շե­ցի մե­ծա­հա­րուստ, ո­րը Շու­շի էր գա­լիս ժա­մա­նակ առ ժա­մա­նակ։ Այս մարդն ի­րոք սի­րա­հար­վում է ու սկ­սում լր­ջո­րեն սի­րա­հե­տել Ուս­տիա­նին։ Հե­տաքր­քր­վում է ու ի­մա­նում, որ նա ա­մուս­նա­ցած է ե­ղել, ին­չից հե­տո հե­տապն­դում­ներն ա­վե­լի հա­մառ են դառ­նում։ Մե­ծա­հա­րուս­տը Ուս­տիա­նին ա­մուս­նու­թյան ա­ռա­ջարկ է ա­նում։ Ուս­տիանն ան­հե­տա­նում է քա­ղա­քից ու սկ­սում ապ­րել մի հե­ռա­վոր մե­նաս­տա­նում, ճգ­նա­վո­րի կյան­քով։ Ո­րոշ ժա­մա­նակ հե­տո վե­րա­դառ­նում է Շու­շի բո­լո­րո­վին փոխ­ված ար­տա­քի­նով, տգե­ղա­ցած, սա­պա­տա­վոր։ Սի­րա­հե­տում­ներն ա­վարտ­վում են։ Վե­րա­կա­ցուի մահ­վա­նից հե­տո ինքն է դառ­նում Շու­շիի վան­քի վե­րա­կա­ցուն։ Նրան կո­չում էին ա­վագ կույս Ուս­տիան։
Ուս­տիա­նի մա­սին ան­հա­վա­նա­կան բա­ներ են պատ­մում։ Մայրս ա­սում էր, որ դա­գա­ղում նրա այ­տե­րը վար­դա­գույն ե­րանգ էին ստա­ցել, իսկ երբ հա­ջորդ օ­րը մտել էին այն սե­նյա­կը, ուր պառ­կած է ե­ղել Ուս­տիա­նը, տե­սել են, որ ձեռ­քե­րը ետ են գց­ված։
Մայրս շատ էր կապ­ված այս կնոջ հետ։ Նրա մա­հից հե­տո երբ նեղ­վում էր ինչ-որ բա­նից, ա­սում էր՝ գնամ հո­րաք­րոջ հետ մի քիչ խո­սեմ գամ։ Ինձ էլ էր տա­նում հե­տը։ Նս­տում էր, ժա­մե­րով խո­սում հե­տը ու լաց լի­նում։
Ուս­տիա­նին թա­ղել են մեծ շու­քով, մաս­նակ­ցել է ամ­բողջ Շու­շին, քա­նի որ նրան բո­լորն էին սի­րում ու խո­րա­պես հար­գում։ Ուս­տիան հո­րաք­րոջ մա­հից հե­տո Շու­շիի կու­սա­նո­ցի վե­րա­կա­ցուն Հու­ռի բա­ջին էր։
Նոր վե­րա­կա­ցուին՝ Հու­ռի բա­ջուն, շատ լավ եմ հի­շում։ Կա­պու­տա­չյա էր ու մե­տա­ղա­կան շր­ջա­նա­կով ակ­նոց էր կրում։ Բա­րի, մեղմ ժպիտ ու­ներ ու մի տե­սակ դո­ղա­ցող ձայն։ Ես նրա հետ շատ մտե­րիմ էի ու հա­տուկ սի­րով էի սի­րում։ Ա­մե­նա­գե­ղե­ցիկ օ­րե­րից մեկն էր Շու­շիում Ծաղ­կա­զար­դի տո­նը։ Բո­լոր ե­րե­խա­նե­րը ծա­ռի բող­բո­ջած ճյու­ղե­րը ձեռք­նե­րին գնում էին ե­կե­ղե­ցի։ Ե­րե­խա­նե­րի ձեռ­քին մի հա­տուկ սարք կար՝ մե­տա­ղա­կան թի­թե­ղին ամ­րաց­ված ա­տամ­նա­վոր ակ, ո­րը պտ­տե­լուց հա­տուկ ձայն էր հա­նում։ Ու պա­տա­րա­գի ժա­մա­նակ Հու­ռի բա­ջին ձեռ­քը բարձ­րաց­նե­լով նշան էր ա­նում, ու բո­լոր ե­րե­խա­նե­րը սկ­սում էին պտ­տել ա­նի­վը, ո­րը կոչ­վում էր ՙճռ­ռան՚։ Մի ար­տա­կարգ սիմ­ֆո­նիա էր ստաց­վում։
Հի­շում եմ Մա­րիամ Աստ­վա­ծած­նի տո­նը։ Այդ օ­րը մեր տա­նը նշ­վում էր որ­պես մորս ան­վա­նա­կո­չու­թյան օր։ Մորս ա­նունն էլ էր Մա­րիամ` թեև բո­լո­րը նրան Մայ­կո էին ա­սում։ Այդ օ­րը քույ­րերս ու եղ­բայր­ներս պատշ­գամ­բը ծած­կում էին ծա­ղիկ­նե­րով։ Հատ­կա­պես հի­շո­ղու­թյանս մեջ մնա­ցել է 1913թ. այդ օ­րը։
Բո­լո­րը հա­վաք­վել էին՝ մոտ ե­րե­սուն մարդ։ Տո­նից մի քա­նի օր ա­ռաջ ոչ­խար էին ա­ռել ու ոչ­խա­րին ես մի քա­նի օր պետք է ա­րա­ծեց­նեի։ Մա­տա­ղից մի օր ա­ռաջ ինձ ճեր­մակ թղ­թի մեջ փա­թա­թած աղ էին տվել, որ տա­նեմ Ղա­զան­չե­ցոց ե­կե­ղե­ցի, որ տեր Ա­ռա­քելն օրհ­նի։ Օր­հն­ված ա­ղը գի­շե­րը տա­լիս էին ոչ­խա­րին ու­տե­լու։
Վանքն այ­րե­ցին, իսկ տեր Հա­րու­թյու­նին կտր­տե­ցին վայ­րե­նա­բար։
Հու­շերս, այ­նուա­մե­նայ­նիվ, ու­զում եմ ա­վար­տել ու­րախ պատ­մու­թյամբ և իմ սի­րե­լի բար­բա­ռով, ո­րով­հետև այս պատ­մու­թյու­նը լսել եմ, ի­հար­կե, բար­բա­ռով։