[ARM]     [RUS]     [ENG]

ԱԴՐԲԵՋԱՆԻ ՍԵՎ ՀԱՅԵԼԻՆ

Ադրբեջանցի լրագրող ու գրող, ՙ35 նամակ որդուս՚ գրքի հեղինակ, ներկայումս քաղէմիգրանտ Զեյնալ Իբրահիմովի բացառիկ հարցազրույցը 

 Հունվարի սկզբին լույս է տեսել ադրբեջանցի լրագրող ու գրող, ներկայում քաղէմիգրանտ Զեյնալ Իբրահիմովի ՙ35 նամակ որդուս՚ վերնագրով գիրքը։ Նրանում նա քննության է ենթարկում Հեյդար Ալիևի իշխանության գալու ուղին և ադրբեջանական հասարակության մեջ հայերի նկատմամբ ունեցած ատելության պատճառները։ Այնտեղ վերակենդանանում և վերաիմաստավորվում են Բաքվի, Սումգայիթի և Խոջալուի զոհերը, Իբրահիմովը վերլուծում է քաղաքական առասպելներն ու դրանց ակունքները։ Այդ առումով գիրքը բացառիկ ու անսպասելի է։ Զրույցն սկսենք այդ իրադարձությունների վերլուծությունից։

-Զեյնալ, եկեք սկսենք հունվարի 20 ամսաթվից, ինչպե՞ս եք մեկնաբանում այդ օրը, ինչպե՞ս եք հասկանում այդ ՙսև հունվարը՚ և հիշատակե՞լ եք այն, արդյոք, Ձեր գրքի մեջ։

-Այո, հիշատակել եմ։ Նախ՝ հունվարի 20-ը չի կարելի առանձնացնել հունվարի 13-ից, նրանք անխզելիորեն կապված են, քանի որ հունվարի 13-ին սկսվեցին հայկական ջարդերը։ Մեկը բխեց մյուսից. եթե չլինեին ջարդերը, չէր լինի հունվարի 20-ը, բայց ես համարում եմ, որ այդ երկու ամսաթվերը նախօրոք պլանավորված են եղել և, ընդհանրապես, այդ ամենը կանխորոշված էր։ Կա ևս մեկ հանգամանք. զորքեր մտցրին հունվարի 20-ին, երբ ջարդերն սկսեցին նվազել. չգիտես ինչու` զորքեր չմտցրին ո՜չ 13-ին, ո՜չ 14-ին, ո՜չ 15-ին։ 

-Իսկ ինչո՞ւ են դրանք մտցվել, երբ այդ բողոքներն սկսեցին նվազել։

-Պաշտոնական պատճառը ջարդերը կանխելն էր։ Դա ծիծաղելի է, քանի որ ջարդերն սկսվել էին հունվարի 13-ին։ Ես չեմ հավատում, որ անգամ փլուզման ճանապարհին գտնվող Խորհրդային Միությունում հրամանատարությունն այնքան դանդաղաշարժ էր, որ զորք է մտցրել մեկ շաբաթ անց։ Առաջին փուլը հետևյալն էր՝ այդ ջարդերն առաջ բերեցին հայկական բնակչության վերջնական ու անդառնալի հեռացումը, իսկ զորքեր մտցնելն արդեն դրդեց ռուսական սեկտորի արտահոսքը։ Բառացիորեն զորքեր մտցնելու հաջորդ օրն սկսվեց ռուսների մեկնումը։ Այդկերպ երկու նապաստակ խփվեց. հեռացան հայկական ու ռուսական համայնքները։ Քաղաքը գործնականում ազատվում էր նրանց համար, ովքեր դեպի այնտեղ էին ձգտում, իսկ այնտեղ էին ձգտում հաստատվել շրջանների բնակիչները։ Ինչո՞ւ էր դա ձեռնտու։ Նրանք ապագա ընտրողներն էին։ Բնականաբար, հաջորդ փուլը Բաքվի հրեական բնակչության հեռացումն էր, իսկ վերջնականը՝ ռուսախոս ադրբեջանցիների մեկնումը։ Արդյունքում այժմ Բաքուն վերածվել է մեծ գյուղի՝ բնակեցված համապատասխան բնակիչներով։

-Պատմեք Ձեր գրքի մասին, ինչո՞ւ է այն հենց հիմա լույս տեսել։ 

-Այն գրվել է դեռևս 2015թ.։ Ինչո՞ւ հիմա։ Ժամանակ էր պետք այդ ամենը գիտակցելու, մարսելու համար։ Կողքից նայելու համար պետք էր ժամանակ անցներ։

-Զեյնալ, պարզապես փորձեք մի փոքր ծանոթացնել, խոսքն ինչի մասին է։

-Գրքում խոսքն այն մասին է, թե ինչպես Հեյդար Ալիևը փուլ առ փուլ երկիրն իրեն վերադարձրեց. չէ՞ որ նա 1969 թվականից Ադրբեջանի կոմկուսի Կենտկոմի առաջին քարտուղարն էր, և այն մասին, թե ինչ եղանակով հասավ իր ուզածին։ Ըստ էության, նա խաղաց շախմատային փայլուն պարտիա՝ արդյունքում իշխանության գալով 1993թ.։

-Նա իշխանություն ապահովեց ոչ միայն իր համար, այլև ժառանգաբար փոխանցեց այն...

-Գիտեք, Ադրբեջանը դա երկիր չէ, այն միայն մեկ ընտանիքի առևտրային օբյեկտի վերածված տարածք է։ Երկիր, իհարկե, այդ տարօրինակ կազմավորումը հիմա չի կարելի անվանել։ Այդ մարդը մասնավորեցրել է մի ողջ պետություն, այն վերածել է իր ընտանիքի համար գռփման միջոցի։ 

- Ինձ համար, այնուամենայնիվ, հետաքրքիր է. լրագրողները, ովքեր գրում են այն մասին, թե ինչպես է Ալիևների կլանը ստրկացրել այդ տարածքն ու ինչպես է այն կառավարում, և լրագրողները, ովքեր զբաղվում են խորը հետաքննություններով, նրանցից ոչ ոք չի հիշատակում հայ-ադրբեջանական ասպեկտը։ Բոլոր այն ակտիվիստները, ովքեր հանդես են գալիս համակարգի, իշխանության, այդ կլանի դեմ, չեն վախենում, երբ դա անում են։ Ուստի ինչո՞ւ են նրանք վախենում խոսել Ղարաբաղի մասին:

-Այո, ճիշտ է, նրանք չեն հիշատակում, խուսափում են այդ թեմաներից։ Նախ` վախը, դա շատ վտանգավոր է, երկրորդ՝ մեկ բան է Ալիևների ռեժիմի դեմ հանդես գալն ու նրա թշնամին դառնալը, և  այլ բան է ամեն ինչ այնպես, ինչպես որ կա ասելն ու ողջ ժողովրդի թշնամին դառնալը, դրանք երկու տարբեր բաներ են։ Քանի որ նրանք, ովքեր սատարում են Ալիևի հակառակորդներին, բնականաբար, իսկույն լռում են, հենց որ խոսքը վերաբերում է հայ-ադրբեջանական հակամարտության թեմային։ Ընդդիմությունից ոչ ոք այդ թեման չի շոշափում. Ղարաբաղի, ցեղասպանության, Խոջալուի, պատմության խեղաթյուրման թեմաներն արգելված թեմաներ են։ Ըստ էության, ես դա արեցի։ Ես հիանալի գիտեմ, որ ինձ կանիծեն, կանվանեն հայրենիքի դավաճան, տականք, սրիկա և այդպես շարունակ։ Գիտեք, այստեղ կա իշխանության, ընդդիմության և ընդհանրապես ողջ հասարակության տարօրինակ միասնություն։ Նրա գլուխն են մտցրել, որ պետք է թշնամաբար վերաբերվի հայերին։ Փաստորեն այդ մարդը զոմբիացրել է ողջ երկիրը։ Այո, դա ճիշտ է, վախենում են խոսել այդ թեմայով։ 

- Իսկ ինչպե՞ս, ե՞րբ է դա սկսվել, ինչո՞ւ է այդ ամենն այդկերպ շարունակվում և նշմարվու՞մ են, արդյոք, հաշտեցման որևէ ուրվագծեր։

-Ժամանակագրական առումով դա սկսվել է 1988թ.։ Ինչ վերաբերում է հաշտեցմանը, ապա այժմ, ներկա պահին, համարում եմ, որ ինչ¬որ բան փոխելու ցանկացած փորձ այդ հակամարտությունը կվերածի խարույկի, որը կբոցավառվի մոտակա ժամանակներս։ Եթե այս կամ այն ուղղությամբ ինչ¬որ տեղաշարժ լինի, դա չի լինի խաղաղ լուծում, և ես կասեմ՝ ինչու։ Առաջին՝ հասարակության գլուխն են մտցրել, որ Ղարաբաղը նրա տարածքն է։ Բայց դա Ադրբեջանի տարածքը չէ, այդ տարածքը 1921թ. արհեստականորեն կպցվել է Ադրբեջանին։ Երկրորդը պատմությունը խեղաթյուրելու և որպես հազարամյա արմատներ ունեցող ժողովուրդ ներկայանալու շատ հիվանդագին և մի տեսակ մոլագարային ձգտումն է։ Պատմությունը պարզապես հորինված է, այն չի եղել։ Եվ ևս մեկ բան` շատ տարօրինակ, անգամ առավել թշնամական, քան Թուրքիայում, Հայոց ցեղասպանության ճանաչման թեմայի հանդեպ վերաբերմունքը. դա ընդհանրապես բացարձակ անհեթեթություն է։ Նախ՝ երբ այդ ամենը 1915թ. տեղի էր ունենում Օսմանյան կայսրությունում, Ադրբեջանը ոչ թե պարզապես երկրի քարտեզի վրա, այլ ընդհանրապես գոյություն չուներ։ Բացի դրանից, Հայաստանը ոչ մի պահանջ չի ներկայացնում Ադրբեջանին այդ առումով, քանի որ նրանք այդ ժամանակ պարզապես չկային։  

-Որտեղի՞ց է ծագել այդ թշնամանքը, ինչո՞ւ է այն հիմա հասցվել նման, համարյա ազգային նշանաբանի մակարդակի։ 

-Նախ` դա ձեռնտու է իշխանություններին, քանի որ շատ հեշտ է նման նշանաբանի ներքո կառավարելը։ Փոքրագույն անհնազանդություն` և ձեզ իսկույն վերագրում են հայազգի տատ, պապ, նախապապ, դառնում եք վտարյալ անձ։ Ատելությունը գործնականում դարձել է պետական քաղաքականություն։ Թեև Ադրբեջանն ամեն անկյունում բղավում է իր հանդուրժողականության ու բազմամշակութայնության մասին, բայց իրականում երկրում այժմ տիրում է ֆաշիստական ռեժիմ` գրեթե մանկապարտեզից երեխաների գլուխն է մտցվում այդ ատելությունը։ Ընդ որում, պետք է արժանին հատուցել, հարևան երկրում դա չկա, այնտեղ նման բան չի սերմանվում, ես դա հաստատ գիտեմ։

-Ասացեք, Զեյնալ, ինչ վերաբերում է այդ հակամարտությանը, ըստ Ձեզ, այնտեղ ի՞նչ դերակատարություն ունի Ռուսաստանը։ Ինչպիսի՞ն եք տեսնում Ռուսաստանի դերն այդ հակամարտության կարգավորման մեջ` ընդհանրապես: 

-Ռուսաստանի դերն ամենաբացասականն է այդ հակամարտությունում։ Սկսենք նրանից, որ հայերի և ադրբեջանցիների միջև առաջին կոնֆլիկտն արձանագրվել է 1905թ.՝ նույնպես Ռուսաստանի թույլտվությամբ։ Այս հակամարտության մեջ հենց սկզբից Ռուսաստանի դերը պարզապես նողկալի էր, քանի որ Ռուսաստանը ցանկանում է իրեն ենթարկեցնել Հարավային Կովկասի տարածաշրջանը, նա իր աշխարհաքաղաքական շահերն ունի։ Հավանաբար, դա հասկանալի է, բայց իրականում նա շատ բացասական դերակատարություն ունի։ Նախ` զենք է վաճառում երկու կողմերին, իսկ երկրորդ՝ Ռուսաստանը չի ազատվել իր կայսերական նկրտումներից և, բնականաբար, ցանկանում է իր թաթը դնել երկու երկրների վրա, ինչը նրան դեռևս հաջողվում է անել։

-Ընդ որում, հաջողվում է, կարծես թե, անել այնպես, որ և՜ Հայաստանը, և՜ Ադրբեջանը հավասարապես են շահագրգռված այդ միջնորդության մեջ...

-Այո, նրանց հաջողվել է անել դա։ Եվ ընդհանուր առմամբ ատելության հետ կապված այդ ողջ պատմությունը, իհարկե, հրահրվել է դեռևս Ռուսական կայսրության ժամանակներում։ Լավրովի բոլոր հեքիաթներն առ այն, որ նրանք փորձում են ինչ-որ եղանակով որևէ բան լուծել... Նրանք ոչ մի բան չեն փորձում լուծել, նրանք փորձում են ոչ թե բուժել հիվանդությունը, այլ կործանել հիվանդին։ Նրանց ձեռնտու է այդ հակամարտությունը։

-Լավ, իսկ ի՞նչ կանխատեսումներ կան։ Զարգացման ի՞նչ տարբերակներ կարող են լինել։

-Այժմ ոչ մի հաշտեցում հնարավոր չէ։ Նախ` սկսենք նրանից, որ Ադրբեջանն իրականում հայերի նկատմամբ ատելություն է սերմանում։ Ի՞նչ հաշտեցման մասին կարող է խոսք լինել, եթե պետության ղեկավարը հրապարակայնորեն ներում է շնորհել մի մարդու, ով Հունգարիայում կացնով սպանել է (հայի-խմբ.) թեկուզև թշնամու, բայց քնած, սպանել է ստորաբար, և եթե հասարակությունը ողջունում է նրան։ Չէ՞ որ ոչ մի բողոք չի եղել։ Ես դրանց մասին չեմ լսել։ Բնականաբար, մարդկանց հարյուր տոկոսը չի կարող հավանություն տալ այդ քայլին, բայց նրանք վախենում են։ 

-Զելնալ, ինչ վերաբերում է Ձեր գրքին, Դուք ասում եք, որ այդ գիրքը Ձեզ գրել ստիպեց սեփական ժողովրդի, իշխանության, կեղծարարությունների համար ամոթը, և Դուք համարո՞ւմ եք, որ այդ գիրքն ինչ-որ բանի կօգնի, կնպաստի։ 

-Ոչ, այդպես չեմ կարծում։ Հավանաբար, մարդկանց ինչ¬որ փոքրաթիվ հատվածն իրենց խոհանոցի մի որևէ հանգիստ անկյունում կասեն` ՙայո, նա իրավացի է՚, բայց ոչ ավելին։ Այնտեղ դա ոչ մի բան էլ չի արթնացնի, բացի իմ հանդեպ ատելությունից։

 

Հարցազրույցը վարեց 

Կատերինա Պրոկոֆևան

ՙԷխո Կավկազա՚

(տպագրվում է կրճատումներով)