[ARM]     [RUS]     [ENG]

ԱԴՐԲԵՋԱՆԱԿԱՆ ԺՈՂՈՎՐԴԻ ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ՝ ԱՆԴՐԿՈՎԿԱՍԻ ԷԹՆՈԱԶԳԱՅԻՆ ԱՇԽԱՐՀԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Դավիթ ԲԱԲԱՅԱՆ

(ՄԱՍ II)

(Սկիզբը՝ ՙԱԱ՚ թիվ 62« 63)

Հե­տաքր­քիր է, սա­կայն ՙա­դեր­բի­ջա­նա­կան բար­բառ՚ հաս­կա­ցու­թյան՝ շր­ջա­նա­ռու­թյան մեջ դր­վե­լը նույն­պես բա­ցա­ռա­պես ռու­սա­կան լեզ­վա­կան նո­րա­մու­ծու­թյունն է, ո­րը նախ­կի­նում եր­բեք եւ ոչ մի տեղ չի օգ­տա­գործ­վել։ Ան­գամ կան մարդ­կանց ա­նուն­նե­րը, ով­քեր դա ա­րել են։ Մի շարք հե­տա­զո­տող­ներ կար­ծում են, որ ա­ռա­ջի­նը դա ա­րել է ռուս ա­կա­նա­վոր ա­րե­ւե­լա­գետ Ա­լեք­սանդր Կա­սի­մո­վիչ Կա­զեմ-Բե­կը, ո­րի ա­մե­նա­հայտ­նի գոր­ծե­րից մե­կը 1840-ա­կան թվա­կան­նե­րին Կա­զա­նում լույս տե­սած ՙԹուրք-թա­թա­րե­րե­նի ընդ­հա­նուր քե­րա­կա­նու­թյու­նը՚ գիրքն է։ Ին­քը՝ գիտ­նա­կանն ա­դեր­բի­ջա­նա­կան բար­բա­ռը վե­րագ­րում էր թա­թա­րե­րե­նին։
Հայտ­նի ռուս ա­րե­ւե­լա­գետ Բո­րիս Անդ­րեե­ւիչ Դոր­նը Դե­մի­դո­վի ան­վան մր­ցա­նա­կի հա­մար Կա­զեմ-Բե­կի ներ­կա­յաց­ված ՙԹուրք-թա­թա­րա­կան լեզ­վի քե­րա­կա­նու­թյու­նը՚ գր­քի գրա­խո­սու­թյան մեջ նշել է հե­տե­ւյա­լը. ՙԳի­տակ­նե­րի հա­տուկ ե­րախ­տա­գի­տու­թյանն են ար­ժա­նի ուս­մունք­նե­րը դեր­բեն­տի, իսկ ա­վե­լի շատ մինչ այժմ գրե­թե ան­հայտ, սա­կայն այժմ Միր­զա Կա­զեմ-Բե­կի կող­մից բա­ցա­հայտ­ված ա­դեր­բի­ջա­նա­կան բար­բա­ռի մա­սին, քա­նի որ եր­կուսն էլ բա­վա­կա­նին ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյուն­ներ ու­նեն, ո­րոնք խրա­խու­սում են հե­տա­գա հե­տա­զո­տու­թյուն­նե­րը, եւ հիմ­նա­կա­նում՝ ա­դեր­բի­ջա­նա­կա­նը, ո­րը շատ կա­րե­ւոր է մեր կով­կա­սյան ու­սում­նա­րան­նե­րի հա­մար։ Նույ­նիսկ կա­րե­լի է ար­դա­րու­թյամբ ա­սել, որ այս բար­բա­ռի վե­րա­բե­րյալ Կա­զեմ-Բե­կի կող­մից հա­ղորդ­վող ո­րոշ դի­տո­ղու­թյուն­ներ ար­դեն իսկ նրա գր­քին հա­տուկ ար­ժա­նա­պատ­վու­թյուն են տա­լիս՚։
Մյուս­նե­րը կար­ծում են, որ ա­ռա­ջին ան­գամ ՙա­դեր­բի­ջա­նա­կան բար­բառ՚ տեր­մինն օգ­տա­գործ­վել է դե­կաբ­րիստ գրող Ա­լեք­սանդր Ա­լեք­սանդ­րո­վիչ Բես­տու­ժեւ-Մար­լինս­կին, ո­րի աշ­խա­տանք­նե­րը Կով­կա­սի վե­րա­բե­րյալ վե­րագր­վում են XIX դա­րի 30-ա­կան թվա­կան­նե­րին։ Իր գր­քե­րից մե­կում նա նաեւ նշել է, որ Ան­դր­կով­կա­սի տա­րա­ծաշր­ջա­նի թա­թա­րե­րեն լե­զուն քիչ է տար­բեր­վում թուր­քե­րե­նից, եւ դրա հետ, ինչ­պես Եվ­րո­պա­յում ֆրան­սե­րե­նով, կա­րե­լի է սկզ­բից մին­չեւ վերջ անց­նել ամ­բողջ Ա­սիա­յով։ Բար­բա­ռին ա­նուն էր տր­վել, ինչ­պես նշ­վեց վե­րե­ւում, ի պա­տիվ պատ­մա­կան Ատր­պե­տա­կան/Ադր­բե­ջա­նի, Պարս­կաս­տա­նում, ո­րը սահ­մա­նա­կից է Անդ­կով­կա­սին։ Սա­կայն Ան­դր­կով­կա­սի թյուր­քա­լե­զու բնակ­չու­թյան լե­զուն թա­թա­րե­րե­նին, իսկ դրա կրող­նե­րին թա­թար­նե­րին վե­րագ­րե­լը, նույ­նիսկ ե­թե դա գի­տա­կան, պատ­մա­կան, մշա­կու­թա­յին եւ մի շարք այլ տե­սան­կյուն­նե­րից վի­ճա­հա­րույց եւ սխալ էր, նպա­տա­կա­հար­մար էր աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան տե­սա­կե­տից։ Ան­դր­կով­կա­սի թյուր­քա­լե­զու զանգ­վա­ծի ՙթա­թա­րա­ցու­մը՚ հնա­րա­վո­րու­թյուն էր տա­լիս միա­ժա­մա­նակ լու­ծել մի քա­նի կա­րե­ւոր աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան խն­դիր։
Այս­տեղ հիմ­նա­կան հրա­մա­յա­կան էր Ա­րե­ւե­լյան Ան­դր­կով­կա­սի թր­քա­կան զանգ­վա­ծի աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան եւ (կամ) էթ­նոկր­թա­կան դրեյ­ֆի ար­դեն հի­շա­տակ­ված կան­խար­գե­լու­մը դե­պի Թուր­քիա կամ Ի­րան։ Ան­դր­կով­կա­սի թուր­քե­րի՝ որ­պես թուր­քե­րե­նի դա­սա­կար­գու­մը լուրջ խթան կհա­ղոր­դեր այս էթ­նոկր­թա­կան զանգ­վա­ծի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րի ինք­նո­րոշ­ման հա­մար՝ որ­պես թուր­քեր՝ ի­րենց աս­տի­ճա­նա­կան թր­քա­ցու­մով եւ աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան կողմ­նո­րոշ­մամբ դե­պի Թուր­քա­կան կայս­րու­թյուն։
Նրանց նույ­նա­կա­նաց­նել պար­սիկ­նե­րի հետ, բայց՝ թյուր­քա­լե­զու, իր հեր­թին, կա­րող էր հա­մա­պա­տաս­խան խթան հա­ղոր­դել այս զանգ­վա­ծի ի­րա­կա­նաց­մա­նը, ին­չը, հաշ­վի առ­նե­լով ի­րա­նա­կան ժո­ղո­վուրդ­նե­րի ներ­կա­յու­թյունն Արևե­լյան Ան­դր­կով­կա­սում, ո­րոնք պահ­պա­նել են ի­րան­ցի ժո­ղո­վուրդ­նե­րի ի­րենց էթ­նոազ­գա­յին ինք­նու­թյու­նը, կա­րող էր ի­րա­նա­կան բա­ղադ­րի­չը քա­նա­կա­կան ա­ռու­մով տա­րա­ծաշր­ջա­նի գե­րիշ­խող տարր դարձ­նել։ Դա ոչ միայն կու­ժե­ղաց­ներ Պարս­կաս­տա­նի ազ­դե­ցու­թյու­նը, իսկ դրա մի­ջո­ցով՝ նաեւ Ռու­սաս­տա­նի աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան մր­ցա­կից­նե­րին տա­րա­ծաշր­ջա­նում, այ­լեւ կխախ­տեր վե­րահս­կո­ղու­թյան ա­ռանց­քա­յին սկզ­բունք­նե­րից մե­կը ռազ­մա­վա­րա­կան կա­րե­ւո­րա­գույն նշա­նա­կու­թյուն ու­նե­ցող տա­րած­քի նկատ­մամբ էթ­նոազ­գա­յին եւ մշա­կու­թա­յին-կրո­նա­կան խճան­կա­րի եւ բազ­մա­զա­նու­թյան պահ­պան­ման մի­ջո­ցով, ին­չը նվա­զեց­նում է բազ­մա­զան զանգ­վա­ծի հնա­րա­վոր հա­մախ­մբ­ման հա­վա­նա­կա­նու­թյու­նը մեկ ու­ժի մեջ։

Իսկ ՙթա­թա­րա­ցու­մը՚ շատ հար­մար լու­ծում էր, ո­րը հնա­րա­վո­րու­թյուն տվեց լու­ծել վե­րը նշ­ված խն­դիր­նե­րը։ Կով­կա­սյան թա­թար­ներ կոչ­վող մեկ էթ­նիկ խում­բը ստեղծ­վեց խճճ­ված էթ­նիկ զանգ­վա­ծից, ո­րը խո­սում էր միաս­նա­կան թյուր­քա­կան լե­զու­նե­րից մե­կով, ո­րը տար­բեր էթ­նիկ խմ­բեր էր նե­րա­ռում։ Այն ան­ջատ­վում էր իր կի­զիլ­բա­շա­կան-ի­րա­նա­կան ան­ցյա­լից, սա­կայն միեւ­նույն ժա­մա­նակ, չէր միա­նում թուրք-օս­մա­նյան էթ­նոկր­թա­կան զանգ­վա­ծին։ Չնա­յած Ռու­սաս­տա­նի կայս­րու­թյու­նում կա­յին տար­բեր թա­թար ժո­ղո­վուրդ­ներ եւ են­թաէթ­նու­թյուն­ներ, ինչ­պի­սիք են կա­զա­նյան, սի­բի­րյան, ղրի­մյան, աստ­րա­խա­նյան, ալ­թա­յա­կան, լեռ­նա­յին թա­թար­նե­րը եւ այլն, բայց նրանք միաս­նա­կան ժո­ղո­վուրդ չէին կազ­մում՝ մի­մյան­ցից տար­բեր­վե­լով մար­դա­բա­նո­րեն, մշա­կույ­թով, կեն­ցա­ղով եւ կրո­նով։ Բա­ցի այդ, թա­թար ժո­ղո­վուրդ­նե­րի տա­րած­ման տա­րածքն աշ­խար­հագ­րա­կա­նո­րեն մեկ ամ­բող­ջու­թյուն չէր կազ­մում եւ դրանց բա­վա­կա­նին մեծ հե­ռա­վո­րու­թյուն­ներ էին բա­ժա­նում։ Այս­պի­սով, ու­նե­նա­լով այդ­պի­սի տար­բե­րու­թյուն­ներ եւ ապ­րե­լով մի­մյան­ցից մեծ հե­ռա­վո­րու­թյուն­նե­րի վրա, թա­թա­րա­կան էթ­նիկ խմ­բե­րը չկա­րո­ղա­ցան ստեղ­ծել ի­րենց սե­փա­կան միաս­նա­կան ժո­ղովր­դին միաս­նա­կան տա­րած­քի վրա։ Սա Ան­դր­կով­կա­սի թուր­քե­րի թա­թա­րա­ցումն աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան տե­սան­կյու­նից ա­ռա­վել տե­ղին եւ պա­կաս վտան­գա­վոր էր դարձ­նում։
Այս հա­մա­տեքս­տում հարկ է նշել, որ Պարս­կաս­տա­նի թուր­քե­րը, ո­րոնք խո­սում էին նույն բար­բա­ռով, ինչ­պես եւ Ա­րե­ւե­լյան Ան­դր­կով­կա­սի թուր­քե­րը, շա­րու­նա­կում են ռու­սա­կան աղ­բյուր­նե­րում կոչ­վել ՙթուր­քեր՚։ Իսկ ՙկով­կաս­ցի թա­թար­ներ՚ տեր­մի­նը նրանց նկատ­մամբ չէր կի­րառ­վում։ Չնա­յած, եր­բեմն կա­րե­լի էր հան­դի­պել ՙթուրք-թա­թար­ներ՚ ան­վա­նու­մը։ Այդ­պես, ար­դեն հի­շա­տակ­ված հայտ­նի ռուս գիտ­նա­կան-թուր­քա­գետ եւ ա­րե­ւե­լա­գետ Ի­լյա Բե­րյո­զի­նը, նկա­րագ­րե­լով պատ­մա­կան Ատր­պե­տա­կան Ադր­բե­ջա­նի բնակ­չու­թյա­նը 1852-ին Կա­զա­նում լույս տե­սած ՙՃա­նա­պար­հոր­դու­թյուն Հյու­սի­սա­յին Պարս­կաս­տա­նով՚ աշ­խա­տու­թյան մեջ, նշում էր, որ այս նա­հան­գի բնակ­չու­թյան զգա­լի մա­սը թուր­քերն ու քր­դերն էին։ Ռու­սա­կան բա­նա­կի գլ­խա­վոր շտա­բի կա­պի­տան Լ.Կ. Ար­տա­մո­նո­վի ՙՀյու­սի­սա­յին Ադր­բե­ջան. Ռազ­մա-աշ­խար­հագ­րա­կան ակ­նարկ՚ ու­սում­նա­սի­րու­թյան մեջ, ո­րում հե­տա­զոտ­վում է Ան­դր­կով­կա­սի հետ սահ­մա­նա­կից հյու­սի­սա­յին, պատ­մա­կան Ադր­բե­ջա­նի մի մա­սը, շր­ջա­նի թյուր­քա­կան էթ­նիկ զանգ­վա­ծը ներ­կա­յաց­վում էր որ­պես թյուր­քա­թա­թա­րա­կան ցե­ղեր, որ­տեղ ցե­ղա­յին մե­կու­սա­ցու­մը շատ ու­ժեղ էր, հատ­կա­պես՝ քոչ­վոր­նե­րի շր­ջա­նում։ Բա­ցի այդ, ՙա­դեր­բի­ջա­նա­կան բար­բառ՚ տեր­մի­նը լայն կի­րա­ռու­թյուն չի գտել գի­տա­կան, հատ­կա­պես պաշ­տո­նա­կան եւ քա­ղա­քա­կան շր­ջա­նակ­նե­րում։ Դա հաս­կա­նա­լի էր, չէ որ այդ դեպ­քում այս­տեղ կենտ­րո­նա­կան տարր էր Պարս­կաս­տա­նում գտն­վող պատ­մա­կան Ադր­բե­ջա­նը, եւ այս­տե­ղի գի­տա­կան մո­տե­ցու­մը կա­րող էր ան­հաս­կա­նա­լի կեր­պով քա­ղա­քա­կան են­թա­տեքստ ստա­նալ, ին­չից պետք էր ա­մեն կերպ խու­սա­փել։ Եվ այս մո­տե­ցումն իս­կա­պես ճիշտ էր, և ցա­րա­կան իշ­խա­նու­թյուն­նե­րի կող­մից ա­մե­նաար­դյու­նա­վետ աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան ո­րո­շում­նե­րից մե­կը՝ ոչ միայն կով­կա­սյան քա­ղա­քա­կա­նու­թյան հա­մա­տեքս­տում, այ­լեւ՝ ընդ­հան­րա­պես էթ­նո­քա­ղա­քա­կա­նու­թյան, ո­րը գի­տա­կան եւ քա­ղա­քա­կան ո­րո­շում­նե­րի, ինք­նա­բու­խու­թյան սիմ­բիոզ էր դար­ձել՝ վե­րած­վե­լով հս­տակ պե­տա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թյան։ Սա­կայն Ան­դր­կով­կա­սի թուր­քե­րի եւ նրանց թա­թա­րաց­ման դեպ­քում, ինչ­պես ար­դեն նշ­վեց, կայս­րու­թյան կենտ­րո­նա­կան իշ­խա­նու­թյուն­նե­րը ճիշտ քայլ կա­տա­րե­ցին աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան տե­սան­կյու­նից։ Միեւ­նույն ժա­մա­նակ, հարկ է նշել, որ այս քայ­լը հիմ­նա­րար հե­տե­ւանք­ներ ու­նե­ցավ Ան­դր­կով­կա­սի եւ ընդ­հա­նուր առ­մամբ ողջ տա­րա­ծաշր­ջա­նի հա­մար։ Ա­ռա­ջին հեր­թին, այս գոր­ծըն­թա­ցը, բնա­կա­նա­բար, ազ­դեց հենց Ան­դր­կով­կա­սի թուր­քե­րի վրա։ Հենց այս շր­ջա­նի թյուր­քա­կան ցե­ղե­րի եւ խմ­բե­րի ՙթա­թա­րա­ցումն՚ էր, ո­րը հիմք ստեղ­ծեց ա­պա­գա­յում նրան­ցից մեկ ժո­ղովր­դի ստեղծ­ման հա­մար։ Ինչ­պես ար­դեն նշ­վեց, այս քա­ղա­քա­կա­նու­թյու­նը պո­կում էր թյուր­քա­կան զանգ­վա­ծը Ի­րա­նից, խո­չըն­դո­տում դրա վե­րա­կողմ­նո­րոշ­մա­նը դե­պի Թուր­քիա, սա­կայն միեւ­նույն ժա­մա­նակ չէր կա­րո­ղա­նում վե­րա­ծել այն մեկ թա­թա­րա­կան էթ­նոազ­գա­յին զանգ­վա­ծի։ Այս դեպ­քում գոր­ծարկ­վե­ցին դրա՝ որ­պես ո­րո­շա­կի միաս­նա­կան գո­յա­ցու­թյան ա­ռանձ­նաց­ման մե­խա­նիզմ­նե­րը։
Խն­դի­րը, ո­րը անհ­րա­ժեշտ էր լու­ծել, միա­ժա­մա­նակ եւ հա­մե­մա­տա­բար հեշտ ու բա­վա­կա­նին դժ­վար էր թվում։ Հա­րա­բե­րա­կան հեշ­տու­թյու­նը նրա­նում էր, որ թյուր­քա­կան զանգ­վա­ծը, ինչ­պես ար­դեն նշ­վեց, ոչ թե մեկ եւ հա­մախ­մբ­ված ժո­ղո­վուրդ էր, ին­չին խո­չըն­դո­տում էին տար­բեր ժո­ղո­վուրդ­նե­րի ու ցե­ղե­րի էթ­նո­ցե­ղա­յին բազ­մա­զա­նու­թյու­նը, ու­ժեղ միգ­րա­ցիոն եւ վե­րաբ­նա­կեց­ման հոս­քե­րը։ Հե­տե­ւա­բար զար­մա­նա­լի չէ, որ հա­ճախ թյուր­քե­րի մեջ հայ­րե­նի­քի գա­ղա­փա­րը սահ­մա­նա­փակ­վում էր նրանց քա­ղա­քով կամ ա­վա­նով։
Հայտ­նի գրող եւ մտա­ծող Միր­զա Ֆա­թա­լի Ա­խուն­դո­վը (1812-1878) Կով­կա­սյան կր­թա­կան շր­ջա­նի հո­գա­բար­ձուին 1852-ին գրած զե­կույ­ցում նշում է հե­տե­ւյա­լը. ՙԱն­դր­կով­կա­սյան երկ­րա­մա­սը, ո­րում թա­թա­րա­կան ցե­ղը թվով գե­րա­զան­ցում է մյուս բնա­կիչ­նե­րին, մինչ Ռու­սաս­տա­նի իշ­խա­նու­թյու­նը գտն­վել է պարս­կա­կան պե­տու­թյուն­նե­րի կամ թուր­քա­կան սուլ­թան­նե­րի տի­րա­պե­տու­թյան տակ։ Ա­ռա­ջին դեպ­քում թա­թա­րա­կան ցե­ղի գրու­թյուն­նե­րը կազմ­վել են պարս­կե­րեն, իսկ երկ­րոր­դում՝ թուր­քե­րեն, որն այժմ բա­վա­կան տար­բեր­վում է ան­դր­կով­կա­սյան թա­թա­րա­կան բար­բա­ռից, եւ, հե­տե­ւա­բար, թա­թա­րա­կան ցե­ղը դե­ռեւս չու­նի իր գրա­կա­նու­թյու­նը, եւ չի գտն­վի ժո­ղովր­դա­կան թա­թա­րե­րե­նով բնօ­րի­նակ գր­ված ո­րե­ւէ գիրք, իսկ ե­թե գտն­վի թա­թա­րե­րե­նով գր­ված ինչ-որ բան, ու­րեմն սա իս­կա­կան թարգ­մա­նու­թյուն է ինչ-որ այլ լեզ­վից, գր­ված է ճո­ռոմ բա­ռա­կա­պակ­ցու­թյուն­նե­րով եւ այլ անբ­նա­կան ար­տա­հայ­տու­թյուն­նե­րով՝ պարս­կե­րեն, ա­րա­բե­րեն կամ թուր­քե­րեն լե­զու­նե­րի ո­գով, հե­տե­ւա­բար, ըստ այդ­պի­սի գոր­ծե­րի, կամ ա­վե­լի լավ է ա­սել թարգ­մա­նու­թյուն­նե­րի, անհ­նար է հաս­կա­նալ թա­թա­րե­րե­նի ո­գին եւ ա­ռանձ­նա­հատ­կու­թյուն­նե­րը, ու­սում­նա­սի­րել այն հիմ­քի վրա, ո­րով այն գո­յու­թյուն է ու­նե­ցել ժո­ղովր­դի մեջ, դա­տել քե­րա­կա­նա­կան կա­նոն­նե­րի մա­սին եւ նույ­նիսկ ու­ղե­ցույց կազ­մել այն սո­վո­րե­լու հա­մար՚։

Այս բո­լորն ա­վե­լի դյու­րին են դարձ­րել այս զանգ­վա­ծում նոր ինք­նու­թյան պատ­վաս­տու­մը։ Սա­կայն ե­ղել են նաեւ դժ­վա­րու­թյուն­ներ։ Այս­պես, թյուր­քա­կան զանգ­վա­ծը պահ­պա­նել է ինք­նու­թյան այն­պի­սի ա­վան­դա­կան բա­ղադ­րիչ­ներ, ինչ­պի­սիք են կրո­նը, ին­չը հա­ճախ դրա գե­րակշ­ռող բա­ղադ­րիչն է ե­ղել մի շարք ցե­ղե­րի մեջ։ Մյուս կող­մից, թույլ եւ ան­կա­յուն թա­թա­րա­կան ինք­նու­թյու­նը հե­տա­գա­յում բա­րեն­պաստ հող է ստեղ­ծել այն­պի­սի ազ­գայ­նա­կան գա­ղա­փա­րա­խո­սու­թյուն­նե­րի ներ­թա­փանց­ման հա­մար, ինչ­պի­սին էր պան­թյուր­քիզ­մը։
Այս հա­մա­տեքս­տում կենտ­րո­նա­կան իշ­խա­նու­թյուն­նե­րը ակ­տի­վո­րեն օգ­նել են նոր կով­կա­սյան թա­թա­րա­կան մտա­վո­րա­կա­նու­թյան ձե­ւա­վոր­մա­նը եւ թա­թար­նե­րին լու­սա­վո­րե­լուն։ Պետք է նշել, որ հա­մե­մա­տա­բար կարճ ժա­մա­նա­կա­հատ­վա­ծում ձե­ւա­վոր­վեց այն մտա­վո­րա­կա­նու­թյան կո­րի­զը, որն, ի դեպ, տվեց ա­կա­նա­վոր գոր­ծիչ­նե­րի մի ամ­բողջ հա­մաս­տե­ղու­թյուն։ Հենց այս գոր­ծիչ­ներն էլ ա­պա­գա­յում դար­ձան նոր ժո­ղովր­դի մշա­կույ­թի ա­մե­նա­կա­րե­ւոր հիմ­քե­րը։
Այս գոր­ծիչ­նե­րը բարձր էին գնա­հա­տում Ռու­սաս­տա­նի դե­րը ի­րենց ժո­ղովր­դի կյան­քում։ Այս­պես, Միր­զա Ֆա­թա­լի Ա­խուն­դո­վը 19-րդ դա­րի կե­սե­րին նշել է, որ Ռու­սաս­տանն օ­բյեկ­տի­վո­րեն նպաս­տել է տա­րա­ծաշր­ջա­նում թա­թա­րա­կան ազ­գի պահ­պան­մա­նը։ Նա նաեւ նշել է, որ հենց Ռու­սաս­տա­նի տի­րա­պե­տու­թյան օ­րոք էր, որ ա­ռա­ջին հեր­թին բաց­վե­ցին դպ­րոց­նե­րը, որ­տեղ դա­սա­վան­դումն ի­րա­կա­նաց­վում էր թա­թա­րե­րե­նով, իսկ վեր­ջինս, մյուս ա­ռար­կա­նե­րի հետ միա­սին, սկ­սեց ու­սում­նա­սիր­վել որ­պես հա­տուկ ա­ռար­կա՚։
Մեկ այլ հայտ­նի գոր­ծիչ՝ Հա­սան­բեկ Զար­դա­բին (1837-1907) նշել է՝ ե­թե ու­զում եք, որ թա­թար ժո­ղո­վուր­դը ապ­րի, ա­ռա­ջա­դի­մի, տի­րա­պե­տի գի­տու­թյուն­նե­րին եւ մշա­կույ­թին, ա­պա տվեք նրան կորց­րած լե­զուն։ ՙՆրանք չեն հաս­կա­նում ձեր խոս­քե­րը։ Գտեք ի­րենց լե­զուն, որ գրեն, ա­ռաջ շարժ­վեն, դպ­րոց­նե­րում սո­վո­րեն, կր­թու­թյուն ստա­նան՝ ի­րենց մայ­րե­նի լեզ­վով՚։
Միր­զա Ֆա­թա­լի Ա­խուն­դո­վը, անդ­րա­դառ­նա­լով այս խնդ­րին, գրել է հե­տե­ւյա­լը. ՙԵ­թե Ռու­սաս­տա­նի տի­րա­պե­տու­թյու­նում մահ­մե­դա­կան­նե­րը հա­գեց­ված են Քե­մալ-Ուդ-Դով­լի գա­ղա­փար­նե­րով (ՙՔե­մալ-ուդ-Դով­լեի նա­մակ­ներ՚-ը հայտ­նի է որ­պես ՙՀնդ­կա­կան իշ­խան Քե­մալ-ուդ-Դով­լեի ե­րեք նա­մակ­նե­րը պար­սիկ իշ­խա­նին՚) ա­պա նրանք, ան­շուշտ, նող­կանք կզ­գան մահ­մե­դա­կան բռ­նա­կալ­նե­րի հան­դեպ???ն ի նրանք կմիա­ձուլ­վեն ռուս ժո­ղովր­դին, կան­հե­տա­նա մո­լե­ռան­դու­թյան եւ ո­գեշ­նչ­ման ո­գին, որ բխում է կրո­նա­կան հա­մոզ­մունք­նե­րից։ Եւ Թուր­քիա ար­տա­գաղ­թե­լու ձգ­տու­մը, որ­տեղ մահ­մե­դա­կան­նե­րը կույր ֆա­նա­տիզ­մով են­թադ­րում են հո­գե­ւոր փր­կու­թյուն մահ­մե­դա­կան տի­րա­կա­լի տի­րա­պե­տու­թյան ներ­քո, նրանց մեջ հա­վերժ կվե­րա­նա։ Կան­հե­տա­նա նաեւ Մեք­քա ուխ­տագ­նա­ցու­թյան ցան­կու­թյու­նը, ուր կով­կա­սյան տա­րա­ծաշր­ջա­նից տա­րե­կան մի­լիոն մարդ է ճա­նա­պար­հոր­դում՝ բո­լո­րո­վին ա­նօ­գուտ։

Այս­պի­սով, ժա­մա­նա­կա­կից ռու­սա­կան կր­թու­թյուն ձեռք բե­րե­լը նույն­պես կա­րե­ւոր դեր է ու­նե­ցել նոր ժո­ղովր­դի ձե­ւա­վոր­ման գոր­ծում։ Ինչ­պես ար­դեն նշել է նշա­նա­վոր գիտ­նա­կան Մ. Կա­զեմ-Բե­կը. ՙՌու­սաս­տա­նը, գտն­վե­լով այդ­պի­սի սերտ հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րի մեջ Ա­րե­ւել­քի հետ, նա­խե­ւա­ռաջ պետք է իր հզոր ու­սե­րին տա­նի ա­րե­ւե­լյան ժո­ղո­վուրդ­նե­րի լու­սա­վո­րու­թյան մեծ գոր­ծը այլ եր­կր­նե­րի առ­ջեւ՚։ Գնա­հա­տե­լով կր­թու­թյան կա­րե­ւո­րու­թյու­նը տա­րա­ծաշր­ջա­նի զար­գաց­ման հա­մար՝ նա­խա­վեր­ջին կով­կա­սյան նա­հան­գա­պետ Ի. Ի. Վո­րոն­ցով-Դաշ­կո­վը (1837-1916) նշել է. ՙԱն­կաս­կած, ճիշտ կազ­մա­կերպ­ված ռու­սա­կան ժո­ղովր­դա­կան դպ­րո­ցը, մայ­րե­նի լեզ­վով գրա­գի­տու­թյան մեկ­նար­կը հան­դի­սա­նում է մահ­մե­դա­կան­նե­րի վրա ռուս աշ­խար­հա­յաց­քի ազ­դե­ցու­թյան հիմ­նա­կան մի­ջո­ցը։ Այն փր­կում է նրանց պե­տու­թյան տե­սան­կյու­նից վնա­սա­կար պա­նիս­լա­միզ­մի եւ պան­թյուր­քիզ­մի գա­ղա­փա­րա­խո­սու­թյու­նից՝ դպ­րոց­նե­րում թուրք ու­սու­ցիչ­նե­րի եւ դա­սագր­քե­րի, ո­րոնք ներ­ծծ­ված են ոչ ռու­սա­կան գա­ղա­փար­նե­րով, այլ բնակ­չու­թյան հա­մար օ­տար դա­սա­վանդ­ման լեզ­վով՝ այն մաս­նա­վոր մու­սուլ­մա­նա­կան դպ­րոց­նե­րում, որ­տեղ բնակ­չու­թյունն ու­ղար­կում է ի­րենց ե­րե­խա­նե­րին՝ բա­վա­րար քա­նա­կի ռու­սա­կան դպ­րոց­ներ չլի­նե­լու պատ­ճա­ռով՚։
Սա­կայն, ինչ­պես նշ­վեց վե­րե­ւում, կով­կա­սյան թա­թա­րա­կան մեկ էթ­նո­սի ձե­ւա­վո­րու­մը լիո­վին չէր ա­վարտ­վել, եւ ազ­գա­յին ինք­նու­թյու­նը, նե­րա­ռյալ նո­րաս­տեղծ մտա­վո­րա­կա­նու­թյան մոտ, նոր էթ­նո­սի եւ իս­լա­մի սիմ­բիոզ էր։ Այս­պի­սով, հայտ­նի թա­թար բա­նաս­տեղծ Աբ­բաս Ա­ղա Գաի­բո­վը (Նա­զիր) (1849-1919) 1909-ի փետր­վա­րի 24-ին Լեւ Տոլս­տո­յին ուղղ­ված իր նա­մա­կում գրում է հե­տե­ւյա­լը.
ՙՈ­ղոր­մած տեր, կոմս Լեւ Նի­կո­լաե­ւիչ,
Ցան­կա­նա­լով ծա­նո­թաց­նել իմ հա­վա­տա­կից մահ­մե­դա­կան­նե­րին ձեր ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյուն­նե­րին, որ­պես մահ­մե­դա­կան բա­նաս­տեղծ, բախտ ու­նեմ Ձեր ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյուն­նե­րը թա­թա­րե­րե­նի թարգ­մա­նե­լու՝ ՙՈր­քա՞ն հող է պետք մար­դուն՚ խո­րագ­րի ներ­քո։ Հե­տե­ւա­բար, ես ա­մե­նայն ակ­նա­ծան­քով խնդ­րում եմ ձեր բա­րե­հաճ թույ­լտ­վու­թյու­նը՝ նշ­ված թարգ­մա­նու­թյու­նը տպագ­րե­լու եւ տա­րա­ծեու հա­մար՚։ Ինչ­պես ե­րե­ւում է նա­մա­կից, բա­նաս­տեղ­ծը, նոր մտա­վո­րա­կա­նու­թյան վառ ներ­կա­յա­ցու­ցի­չը, ի­րեն հա­մա­րում է միա­ժա­մա­նակ մահ­մե­դա­կան բա­նաս­տեղծ եւ կով­կա­սյան թա­թար։ Ընդ ո­րում, այս­տեղ իս­լա­մը ոչ միայն կրո­նա­կան, այ­լեւ էթ­նիկ ատ­րի­բուտ է, ո­րին ար­դեն կց­ված է թա­թա­րա­կան բա­ղադ­րի­չը։
Հարկ է նշել, որ ա­ռա­ջին ան­գամ Ան­դր­կով­կա­սի թյուր­քե­րի պատ­մու­թյան մեջ ՙմի­լիետ՚ (ազգ) հաս­կա­ցու­թյու­նը գոր­ծա­ծու­թյան մեջ է դրել 19-րդ դա­րի 70-ա­կան­նե­րի գրող-լու­սա­վո­րիչ Միր­զա Ֆա­թա­լի Ա­խուն­դո­վը, ով միեւ­նույն ժա­մա­նակ նաեւ խս­տո­րեն քն­նա­դա­տել է իս­լա­մի քա­րա­ցա­ծու­թյու­նը։ Ա­ռա­ջա­դի­մա­կան հրա­պա­րա­կա­խոս Գամ­զաթ բեկ Շիր­վանս­կին (1884-1912) Միր­զա Ֆա­թա­լի Ա­խուն­դո­վի ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյա­նը նվիր­ված իր հոդ­ված­նե­րից մե­կում ըն­դգ­ծել է հե­տե­ւյա­լը. ՙՆա հա­մար­ձա­կո­րեն նե­տեց շղար­շը մահ­մե­դա­կան մարմ­նից եւ հա­մընդ­հա­նուր ծաղ­րի ա­ռար­կա դարձ­րեց բո­լոր մեր հի­վան­դու­թյուն­նե­րը, խո­ցե­րը, թե­րու­թյուն­նե­րը։ Մահ­մե­դա­կա­նու­թյու­նը ցնց­վեց՚։
(Շարունակելի)